Từ “điểm đen” ô nhiễm đến biểu tượng cải tạo kênh TP. Hồ Chí Minh
Dự án cải tạo môi trường và xây dựng hạ tầng kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên là chương trình chỉnh trang một tuyến kênh đô thị dài nhất thành phố, từng ô nhiễm nặng và bị người dân quay lưng, nay được nạo vét, kè bờ, mở đường ven kênh và trồng cây xanh nhằm tạo hành lang tiêu thoát nước, giảm ngập, xử lý ô nhiễm, đồng thời hình thành không gian đô thị mới, nơi người dân có thể đi bộ, đạp xe, vui chơi bên một dòng kênh xanh sạch thay vì “dòng kênh đen” như trước đây.
Nếu phải chọn một biểu tượng cho cuộc cải tạo kênh rạch đô thị, kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên xứng đáng đứng hàng đầu. Dài gần 32 km, chảy qua 17 phường, xã, đây là tuyến kênh dài nhất thành phố, giữ vai trò quan trọng trong tiêu thoát nước, chống ngập, cải thiện môi trường và kết nối các khu vực phía Tây, phía Bắc. Việc tái thiết một cấu trúc “xương sống” như vậy không chỉ là xử lý ô nhiễm kênh đô thị, mà là bài kiểm tra xem thành phố có dám đặt người dân vào trung tâm của hạ tầng nước thải hay không.
Điều đáng nói là sự thay đổi hiện hữu rõ ràng trong đời sống thường ngày. Từ những đoạn đường nhỏ hẹp, bờ kênh nhếch nhác, mặt nước phủ đầy rác thải, nhiều khu vực nay khoác lên diện mạo mới với bờ kè kiên cố, đường ven kênh rộng rãi, cây xanh và không gian sinh hoạt cộng đồng. Dòng kênh từng bốc mùi và đen kịt đã nhường chỗ cho một không gian xanh – sạch – thoáng, trở thành “công viên” nhỏ mỗi ngày của người dân địa phương. Ở đây, cải tạo kênh TP. Hồ Chí Minh không còn là khẩu hiệu kỹ thuật, mà là trải nghiệm rất cụ thể: người dân đã quay mặt lại phía dòng nước.
Hạ tầng nước thải và không gian đô thị mới: bước chuyển về tư duy
Dự án xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên được khởi công ngày 23/2/2023, là giai đoạn 2 trong chương trình cải tạo tuyến kênh được thành phố triển khai từ năm 2002. Ở giai đoạn đầu, thành phố tập trung giải phóng mặt bằng, nạo vét lòng kênh, thông dòng chảy và đắp bờ đất, đặt nền cho các hạng mục hạ tầng đồng bộ. Đây là tiến trình lâu dài, cho thấy chống ngập và xử lý nước thải không thể giải quyết bằng những dự án ngắn hạn, mà phải đi kèm với tầm nhìn về cấu trúc đô thị.
Quy mô giai đoạn hiện tại không nhỏ: xây dựng kè bê tông hai bên bờ, nạo vét lòng kênh, làm đường ven kênh rộng 8–12 m, hệ thống thoát nước, chiếu sáng, cây xanh, 12 bến thuyền và 3 cây cầu mới. Hiện, khoảng 42 km đường dọc hai bờ kênh đã được thông tuyến, khối lượng thi công của toàn dự án đạt khoảng 80%. Một hạ tầng khô khan trên giấy, nhưng khi gắn với không gian đô thị mới, nó trở thành nơi người dân dạo bộ, trẻ em chạy chơi, người già tập thể dục. Đây là minh chứng rõ ràng rằng hạ tầng nước thải nếu được thiết kế tử tế sẽ xuất hiện trong đời sống chứ không bị giấu dưới nắp cống.
Theo Đề án chỉnh trang đô thị khu vực nhà ở trên và ven sông, kênh, rạch giai đoạn 2025–2030, thành phố còn khoảng 39.600 căn nhà trên và ven kênh rạch cần được xử lý, với tổng nhu cầu vốn dự kiến hơn 230.000 tỷ đồng. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ các nhiệm kỳ 2020–2025 và 2025–2030 xác định chống ngập, xử lý nước thải và chỉnh trang đô thị là các chương trình trọng điểm, tạo đòn bẩy cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số. Câu chuyện Tham Lương cho thấy cách tiếp cận mới: không chỉ di dời nhà ven kênh và đặt ống cống, mà biến hành lang nước thành trục sinh thái, giao thông và cộng đồng – một "kênh Tham Lương xanh" đúng nghĩa.
Người dân thay đổi thói quen sống bên kênh Tham Lương xanh
Không có chỉ báo nào thuyết phục bằng chính thói quen của cư dân ven kênh. Trước đây, hai bên bờ chỉ là những lối đi nhỏ, cỏ dại mọc um tùm; mùa mưa thì lầy lội, trơn trượt; mùa nắng bụi mù; dưới kênh, lục bình phủ kín, rác thải nổi đầy, mùi hôi nặng khiến người dân gần như quay lưng với dòng nước. Giờ đây, khi chiều buông xuống, dọc tuyến kênh lại trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng: người cao tuổi thong dong tản bộ, trẻ con nô nức thả diều, vợ chồng cùng ra tập thể dục bên mặt nước đã được nạo vét sạch sẽ hơn.
Những lời kể của người dân cho thấy giá trị thực của cải tạo kênh đô thị. “Bây giờ chiều nào cũng thấy người dân ra đây đi bộ, chạy xe đạp, trẻ em có thêm không gian vui chơi. Nếu hoàn thành đồng bộ, nơi này chắc chắn sẽ còn thay đổi nhiều hơn”, chị Ngọc Nga chia sẻ. Một người gắn bó hơn 20 năm với khu vực ven kênh nói thẳng: "Lúc trước, người dân sống cạnh kênh nhưng gần như quay lưng với dòng nước. Nay khi đường sá, cảnh quan được cải tạo, mọi người bắt đầu tận hưởng không gian này". Những câu nói giản dị này có sức nặng hơn mọi báo cáo đánh giá tác động.
Cũng cần thừa nhận, ô nhiễm kênh đô thị chưa thể biến mất trong một sớm một chiều. Một cư dân phường An Nhơn nói rõ: sau ba năm thi công, kênh sạch sẽ hơn, người dân ra đây vui chơi nhiều hơn, dù "chưa giảm ô nhiễm hẳn nhưng chấp nhận được". Kỳ vọng của họ không dừng ở việc có đường mới, mà là trồng thêm nhiều cây xanh, chỉnh trang cảnh quan, thậm chí mong "công viên có đàn cò" – nghĩa là mong dòng kênh không chỉ sạch mà thực sự sống. Khi người dân bắt đầu đòi hỏi chất lượng không gian thay vì chỉ đường sá, đó là dấu hiệu thành công của một không gian đô thị mới.
Những thách thức vật liệu, mặt bằng và bài toán dài hạn
Đằng sau diện mạo mới của kênh Tham Lương là một loạt thách thức rất đời thường. Dự án vẫn gặp khó về nguồn cung vật liệu xây dựng khi giá cát tăng cao, nguồn đá đứng trước nguy cơ thiếu hụt do các mỏ đá dự kiến đóng cửa. Đồng thời còn hai vị trí vướng mặt bằng trọng điểm tại phường Tân Sơn (khu vực cầu Tham Lương) và khu vực Bình Lợi Trung (vị trí Bức Tháp cũ). Hiện chủ đầu tư và các nhà thầu đang tập trung tháo gỡ các vướng mắc về mặt bằng, vật liệu và hạ tầng kỹ thuật. Bài học ở đây rất rõ: muốn biến kênh chết thành trục xanh, đô thị không thể chỉ "vẽ" quy hoạch, mà phải liên tục giải quyết những nút thắt nhỏ nhưng quyết định tiến độ.
Theo kế hoạch, trước ngày 30/10, các gói thầu số 1, 7, 8, 9 và 10 phấn đấu cơ bản hoàn thành để thông xe kỹ thuật; đến cuối năm, dự án dự kiến thông xe nửa toàn tuyến, đồng thời thi công cuốn chiếu vỉa hè, cây xanh, chiếu sáng đô thị. Hiện chủ đầu tư đặt quyết tâm thông tuyến toàn bộ vào cuối năm 2026. Một câu nói giàu số liệu cho thấy mức độ cam kết: "Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xác định chống ngập, xử lý nước thải và chỉnh trang đô thị là chương trình trọng điểm, tạo đòn bẩy cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số". Nếu giữ được nhịp này, Tham Lương sẽ là phép thử cho khả năng duy trì kỷ luật trong các dự án hạ tầng phức tạp.
Đi xa hơn câu chuyện một tuyến kênh, việc Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên tăng tốc về đích cho thấy thành phố đang thay đổi cách tiếp cận: không chỉ xử lý ô nhiễm mà còn biến các tuyến kênh thành hành lang sinh thái, giao thông và không gian đô thị. Bài toán chuyển từ xử lý hạ tầng đơn thuần sang mô hình tích hợp giữa chỉnh trang đô thị, cải thiện môi trường và phát triển không gian sống góp phần nâng cao chất lượng sống cho người dân và định hình bản sắc đô thị sông nước. Nếu kênh Tham Lương xanh thực sự hình thành như tầm nhìn, nó sẽ đặt ra chuẩn mực mới cho mọi dự án cải tạo kênh TP. Hồ Chí Minh trong tương lai: kênh không chỉ là nơi thoát nước, mà là nơi con người muốn đến gần.
