Một bộ sách cho cả nước: bước ngoặt của sách giáo khoa 2026-2027
Sách giáo khoa 2026-2027 là bộ sách thống nhất duy nhất được sử dụng trên toàn quốc, được Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tổ chức sản xuất, in ấn và cung ứng với quy mô hàng trăm triệu bản nhằm bảo đảm mọi học sinh, từ vùng sâu vùng xa đến thành thị, đều tiếp cận cùng một nguồn học liệu, qua đó thu hẹp khoảng cách về điều kiện học tập và tăng công bằng giáo dục.
Thông điệp quan trọng nhất của năm học mới là: lần đầu tiên, học sinh cả nước cùng mở chung một bộ sách giáo khoa Kết nối tri thức với cuộc sống. Đây không chỉ là thay đổi kỹ thuật trong cung ứng sách giáo khoa, mà là lựa chọn mang tính hệ thống về công bằng giáo dục. Khi một bộ sách thống nhất thay thế cơ chế mỗi địa phương, mỗi trường chọn sách khác nhau, chuẩn học liệu trở nên đồng đều, giảm nguy cơ học sinh vùng khó bị tụt lại phía sau. Quyết định này cũng buộc hệ thống cung ứng sách giáo khoa phải chuyển sang mô hình chủ động, quy mô lớn và kỷ luật hơn, nếu không muốn công bằng trên giấy trở thành bất bình đẳng ngoài thực tế.
225 triệu bản sách và bài toán "đúng – đủ – kịp thời"
Để đáp ứng việc cả nước dùng chung một bộ sách, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã in và phát hành 225 triệu bản sách giáo khoa cùng hơn 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, hoàn thành và vượt kế hoạch đăng ký ban đầu của các địa phương. “Đến ngày 25/8, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã in và phát hành 225 triệu bản sách giáo khoa và hơn 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo” là một con số cho thấy quy mô cung ứng chưa từng có. Riêng tại TP.HCM, 25,5 triệu bản sách đã được cung ứng, đạt 102% so với kế hoạch dự kiến.
Đằng sau những con số là một chuỗi 190 ngày đấu thầu và in ấn, trong đó 100 ngày dành cho đấu thầu, 90 ngày cho in ấn. Quy trình này buộc khâu cung ứng sách giáo khoa phải vận hành như một hệ thống công nghiệp, chứ không còn kiểu “chạy nước rút” vào sát năm học mới. Nhà xuất bản tối ưu sản xuất để giảm giá bìa trung bình 13,6% so với các năm trước, một tín hiệu tích cực với ngân sách gia đình, nhất là trong bối cảnh vẫn còn nhiều tranh luận về chi phí sách. Tuy nhiên, việc sản xuất quy mô lớn cũng đồng nghĩa bất kỳ trục trặc nhỏ trong dự báo nhu cầu đều có thể lan thành “sốt sách” cục bộ, như những gì đã thấy ở một số nơi.
Những ách tắc cục bộ và bài học từ TP.HCM
Trong khi tổng nguồn cung sách giáo khoa không thiếu, một số địa phương vẫn xuất hiện cảnh phụ huynh xếp hàng dài mua sách ở sát ngày khai giảng. Nhà xuất bản khẳng định “hoàn toàn không có sự thiếu hụt nguồn cung sách giáo khoa”, mà nguyên nhân đến từ sự đứt gãy tạm thời trong kênh đăng ký mua sách tại nhà trường và những vướng mắc về lộ trình chính sách. Tại TP.HCM, trước 30/7 chỉ có 925 trên 1.501 cơ sở giáo dục gửi đơn đặt hàng sách. Đến sau 15/8, 385 trường mới đặt lần đầu và 222 trường đặt bổ sung với sản lượng lớn.
Điểm nghẽn nằm ở chỗ: Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố từng yêu cầu các trường tạm dừng đặt sách để chờ chỉ đạo về đề xuất cấp phát miễn phí sách giáo khoa. Khi kế hoạch triển khai miễn phí dựa trên nhu cầu mượn sách thực tế được ban hành, các trường dồn dập đặt hàng trong thời gian rất ngắn, tạo áp lực “kép”: nhà trường mua để cho mượn, phụ huynh vẫn tự mua vì chưa được thông tin rõ ràng. Kết quả là cảnh xếp hàng tại các cửa hàng bán lẻ, dù kho sách toàn hệ thống vẫn dư. Câu chuyện TP.HCM cho thấy: trong mô hình cung ứng sách giáo khoa thống nhất, chỉ cần một mắt xích dự báo và đặt hàng bị chậm, công bằng giáo dục có thể bị đe dọa bởi những bất tiện rất đời thường.
Bộ sách thống nhất và mục tiêu công bằng giáo dục
Cốt lõi của việc dùng chung một bộ sách giáo khoa 2026-2027 là mục tiêu công bằng giáo dục. Khi toàn bộ hệ thống chuyển sang một bộ sách thống nhất, học sinh vùng sâu, vùng xa, hải đảo hay đô thị lớn đều học trên cùng nền tảng tri thức, thay vì phụ thuộc vào khả năng “chọn sách hay” của từng địa phương. Đây là thay đổi không nhỏ, vì trước đây mỗi trường có thể chọn sách khác nhau cho cùng một môn học. Cùng với đó, Nhà xuất bản còn trao tặng 3,7 triệu bản sách cho học sinh vùng khó trong hơn hai năm qua, cho thấy sách giáo khoa không chỉ là hàng hóa mà còn là công cụ chính sách xã hội.
Công bằng giáo dục, vì thế, không chỉ nằm ở việc mọi em đều “có sách”, mà còn ở chất lượng và sự đồng nhất của bộ sách. Việc giảm giá bìa trung bình 13,6% so với các năm trước giúp giảm áp lực tài chính cho người học, nhưng quan trọng hơn là bảo đảm học sinh nghèo không phải dùng sách cũ, thiếu hoặc khác nội dung so với bạn bè. Khi cung ứng sách giáo khoa được định hướng “đúng – đủ – kịp thời”, câu hỏi lớn là liệu các địa phương và nhà trường có kỷ luật trong đặt hàng, dự báo và thông tin tới phụ huynh hay không; nếu không, ý nghĩa của bộ sách thống nhất sẽ bị bào mòn bởi sự chênh lệch trong cách triển khai.
Lộ trình miễn phí sách và việc chuẩn bị cho những năm học sau
Chính sách miễn phí sách giáo khoa toàn quốc được đặt mốc thực hiện từ năm học 2029-2030 theo một nghị định ban hành ngày 3/7, nhưng nhiều địa phương muốn triển khai sớm. Vấn đề là khung thời gian: theo quy định, địa phương phải phê duyệt dự báo nhu cầu sách giáo khoa trước 30/10 năm trước để làm căn cứ lập dự toán. Khi nghị định xuất hiện giữa năm, không nơi nào kịp hoàn thiện đầy đủ quy trình cho năm học mới. Thêm vào đó, đến cuối tháng 7, sách đã phát hành tới hơn 90% học sinh; nếu lúc này mới tổ chức đấu thầu mua sách để cho mượn sẽ vừa lãng phí, vừa không công bằng giữa học sinh đã tự mua và học sinh được mượn.
Nhà xuất bản cam kết cung ứng 100% sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh trong năm học 2026-2027 và sẽ phát hành bổ sung 10 triệu bản từ nay đến khai giảng, cùng kế hoạch in thêm 8 triệu bản để dự phòng thiên tai, bão lũ và các tình huống phát sinh. Đồng thời, các địa phương được đề nghị phê duyệt dự báo nhu cầu sách để cung cấp miễn phí trước ngày 30/10, đăng ký và ký hợp đồng cung ứng trước 1/12/2026. Đây là bài kiểm tra về năng lực quản trị của địa phương không kém gì năng lực sản xuất của Nhà xuất bản. Muốn công bằng giáo dục được bảo đảm, sách giáo khoa miễn phí phải được hiểu đúng là sách cho mượn từ thư viện trường, được bảo quản và luân chuyển, chứ không phải “quà tặng” một lần.
