Miễn phí sách giáo khoa là gì và vì sao cuộc đua bắt đầu từ bây giờ?
Miễn phí sách giáo khoa là chính sách Nhà nước đầu tư mua sắm sách giáo khoa cho thư viện trường học và cho học sinh mượn – trả theo năm học hoặc học kỳ, nhằm bảo đảm mọi học sinh đều có đủ sách học mà không phải bỏ tiền mua, đồng thời tăng khả năng tái sử dụng sách để tiết kiệm ngân sách và san sẻ gánh nặng chi phí đầu năm cho gia đình.
Đầu tháng 7/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 271/2026/NĐ-CP về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và miễn học phí, giáo trình môn giáo dục quốc phòng và an ninh ở bậc đại học, giáo dục nghề nghiệp. Trên nền chính sách đó, Nghị quyết 71 đặt mục tiêu 100% học sinh cả nước được miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2029-2030. Câu chuyện không còn là “có làm hay không”, mà là “ai chuẩn bị sớm hơn và khôn ngoan hơn”. Nhiều địa phương đã coi đây là cơ hội thể hiện năng lực cân đối ngân sách giáo dục và khả năng huy động xã hội, thay vì chờ tới hạn chót rồi cuống cuồng xoay sở.
Những địa phương chạy trước lộ trình chung: không chỉ là chuyện giàu nghèo
Dù lộ trình toàn quốc còn 3 năm nữa, từ năm học 2026-2027 nhiều tỉnh, thành, xã, phường đã thông báo miễn phí hoặc dự kiến miễn phí sách giáo khoa sớm hơn so với quy định chung, do cân đối được ngân sách. Điều này cho thấy nơi nào chủ động tính toán, nơi đó học sinh được hưởng lợi trước. Không phải chỉ thành phố lớn, mà cả xã, phường vùng ven cũng đang âm thầm “chạy trước” thông qua những mô hình linh hoạt, từ tủ sách dùng chung đến thư viện sách giáo khoa.
Danh sách các điểm sáng khá đa dạng: TPHCM triển khai miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2026-2027 theo nhu cầu mượn thực tế của phụ huynh, tiến tới phủ kín toàn bộ học sinh vào các năm 2027-2028 và 2028-2029. Hải Phòng dự kiến bắt đầu từ năm học 2027-2028, Quảng Ninh, TP Huế, Cà Mau, cùng nhiều xã, phường ở Đồng Nai hay Gia Lai, Nghệ An cũng đã vạch lộ trình rõ ràng. Sự khác nhau nằm ở cách thiết kế đường đi: nơi ưu tiên học sinh khó khăn trước, nơi triển khai đồng loạt theo cấp học, nơi phủ toàn bộ ngay từ năm đầu.
Mô hình thư viện dùng chung: Từ Hòa Vang đến TPHCM
Nếu chỉ đọc văn bản, mô hình miễn phí sách giáo khoa nghe có vẻ đơn giản: Nhà nước mua sách, đưa về thư viện, học sinh mượn đầu năm và trả cuối năm. Nhưng cách triển khai địa phương mới là phần quyết định. Hòa Vang (Đà Nẵng) là ví dụ cho thấy một xã hoàn toàn có thể đi trước nếu biết huy động nguồn lực xã hội. Tháng 4/2026, UBND xã công bố chính sách cung cấp sách giáo khoa miễn phí cho toàn bộ học sinh trên địa bàn từ năm học 2026-2027.
Địa phương này đã huy động gần 2 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa, trang bị 91.060 cuốn sách giáo khoa cho thư viện các trường, đáp ứng nhu cầu gần 7.000 học sinh. Trước đó, mô hình “Tủ sách giáo khoa dùng chung” đã kêu gọi được 551 triệu đồng và hơn 6.200 cuốn sách, hỗ trợ trên 1.200 học sinh khó khăn. Đây là thông điệp rõ ràng: miễn phí sách giáo khoa không phải đặc quyền của nơi ngân sách dồi dào, mà của nơi dám làm và biết kéo cộng đồng cùng tham gia.
Ngân sách và bài toán quản lý: TPHCM, Cao Bằng, Hà Nội đang làm gì?
Ở cấp tỉnh, câu chuyện không chỉ là mua bao nhiêu sách mà còn là quản lý ra sao để không lãng phí. TPHCM yêu cầu các trường rà soát số lượng học sinh, thống kê sách hiện có, dự báo chính xác biến động quy mô và lập danh mục sách cần mua hoặc bổ sung, gửi báo cáo để trình UBND thành phố trước ngày 30/10 hằng năm. Thành phố cũng nhấn mạnh không được thu bất kỳ khoản phí đặt cọc, bảo quản, thư viện liên quan đến sách giáo khoa miễn phí. Cách làm này thẳng thắn: nếu đã nói miễn phí sách giáo khoa, không được “đẻ” thêm phí vòng vo.
Cao Bằng lại chọn hướng coi sách giáo khoa là một dạng tài sản, học liệu dùng chung của nhà trường: sách được thu hồi, phân loại, sửa chữa và điều chuyển khi cần, chỉ mua bổ sung phần thiếu, hao hụt để đảm bảo 100% học sinh có đủ sách đầu năm và tăng tỷ lệ tái sử dụng. Hà Nội giao Sở GD-ĐT phối hợp Sở Tài chính và các quận, huyện xây dựng kế hoạch triển khai miễn phí sách giáo khoa, xác định lộ trình, đối tượng, nhu cầu, nguồn kinh phí, trách nhiệm và tiến độ, trình UBND thành phố phê duyệt. Nơi nào không kịp làm kỹ “bài toán ngân sách”, nơi đó dễ trượt khỏi lộ trình.
Phụ huynh cần chuẩn bị gì từ nay đến năm học 2029-2030?
Với phụ huynh, miễn phí sách giáo khoa không có nghĩa là ngồi chờ tới năm học 2029-2030. Nhiều nơi đã triển khai từ năm học 2026-2027 với hình thức mượn – trả qua thư viện trường học. Điều quan trọng là nắm rõ lộ trình ở địa phương mình: học sinh được miễn phí toàn bộ hay ưu tiên học sinh khó khăn, áp dụng cho cấp nào trước, có cần đăng ký nhu cầu mượn hay không. Ở TPHCM, chẳng hạn, năm đầu tiên chính sách được triển khai theo nhu cầu mượn thực tế của phụ huynh, nhằm tránh lãng phí sách không dùng.
Phụ huynh cũng cần thay đổi thói quen: coi sách là tài sản chung, dặn con giữ gìn sách để tái sử dụng cho khóa sau. Việc trả sách đúng hạn và còn dùng tốt không chỉ là trách nhiệm cá nhân mà còn là cách gián tiếp bảo vệ ngân sách giáo dục, giúp nguồn lực được phân bổ cho các nhu cầu khác như cơ sở vật chất hay hoạt động hỗ trợ học sinh khó khăn. Khi 220 triệu bản sách giáo khoa đã được cung ứng ra thị trường, đạt 148% so với cùng kỳ năm 2025, câu hỏi đặt ra không phải là “có đủ sách không” mà là “chúng ta sử dụng số sách ấy thông minh đến mức nào”.
