Từ tình trạng thiếu sách học sinh đến quyết định in sách cho mượn
Chính sách TPHCM in sách giáo khoa và tổ chức cho học sinh, đặc biệt là học sinh có hoàn cảnh khó khăn, mượn sách từ năm học sau là một giải pháp chủ động nhằm xử lý tình trạng thiếu sách học sinh đầu năm và từng bước xây dựng cơ chế sử dụng sách hợp lý, tiết giảm chi phí và tạo cơ hội tiếp cận giáo dục đồng đều hơn cho mọi nhóm học sinh trong hệ thống phổ thông của thành phố. Điểm khởi đầu không phải là một đề án dài hơi, mà là bức xúc rất cụ thể của phụ huynh: đăng ký mua sách từ cuối năm học, nhưng khi năm mới bắt đầu vẫn chưa nhận đủ sách, gây khó khăn cho việc học tập và tâm lý lo lắng cho gia đình. Chiều 24/9, tại buổi tiếp xúc cử tri các phường Bình Tiên, Chợ Quán, An Đông, Chợ Lớn, Bình Tây, Diên Hồng, Bình Phú, Hòa Hưng và Vườn Lài, Bí thư Thành ủy TPHCM Trần Lưu Quang đã trực tiếp chất vấn ngành giáo dục về con số thiếu sách và tuyên bố hướng đi mới: TPHCM in sách, xây cơ chế mượn sách giáo khoa cho học sinh khó khăn.
Thiếu 8.286 cuốn sách: Con số nhỏ nhưng tác động không nhỏ
Theo báo cáo của Sở Giáo dục và Đào tạo TPHCM, đến 14h ngày 24/9, thành phố còn thiếu 8.286 cuốn sách giáo khoa, tương đương 0,04% tổng số sách được đặt, chủ yếu là sách Công nghệ lớp 9 và sách Lịch sử - Địa lý ở một số khối lớp. Đây không phải là sự thiếu hụt mang tính hệ thống toàn bộ bộ sách, mà là thiếu cục bộ ở một vài đầu sách, do TPHCM vừa phải đáp ứng nhu cầu nội địa, vừa chia sẻ, hỗ trợ sách cho các tỉnh lân cận. Nhìn qua, 0,04% nghe rất nhỏ, nhưng với từng lớp học cụ thể, thiếu đúng đầu sách mà học sinh cần thì việc dạy và học bị gián đoạn. Phụ huynh đã đăng ký đủ, con số tồn kho tổng thể hợp lý, nhưng học sinh vẫn không có đủ sách trên bàn học. Đó là sự bất hợp lý mà cử tri nêu và lãnh đạo thành phố buộc phải đối diện. Trong thời gian chờ nhà xuất bản giao sách Lịch sử - Địa lý và hoàn tất in sách Công nghệ, giải pháp tạm thời là giáo viên giảng trực tiếp để học sinh theo học, nhưng đây chỉ là cách chữa cháy chứ không phải lời giải lâu dài.
TPHCM in sách: phá thế độc quyền để chủ động nguồn cung
Quyết định để TPHCM chủ động in sách giáo khoa không chỉ là phản ứng trước thiếu sách, mà còn là bước đi chính trị, kinh tế và giáo dục quan trọng nhằm chấm dứt tình trạng độc quyền kéo dài trong phát hành sách giáo khoa. Bí thư Trần Lưu Quang cho biết, sau khi Thủ tướng đặt ra yêu cầu bộ sách chuẩn phải dùng lâu dài 5–7 năm và cần đa dạng hóa đơn vị sản xuất sách, thành phố sẽ tiến tới tự in sách từ năm sau, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một nhà xuất bản. Khi TPHCM in sách, ít nhất ba lợi ích có thể thấy rõ: nguồn cung linh hoạt hơn, khả năng điều chỉnh theo nhu cầu thực tế của trường lớp được cải thiện, và thành phố có thể thiết kế riêng cơ chế mượn sách giáo khoa cho nhóm học sinh khó khăn. "Nếu không có gì thay đổi, từ năm sau thành phố sẽ chủ động in sách và có thể triển khai chính sách cho mượn sách với gia đình khó khăn" – phát biểu này của Bí thư Thành ủy cho thấy ý chí chính trị rõ ràng và thời hạn thực hiện khá cụ thể.
Mượn sách giáo khoa: trở lại mô hình cũ để giải bài toán mới
Điểm đáng chú ý trong chủ trương mới là việc khôi phục mô hình mượn sách giáo khoa – học sinh mượn đầu năm, cuối năm trả lại để lớp sau dùng tiếp – từng phổ biến trước đây. Thành phố dự kiến tính toán cơ chế để học sinh có hoàn cảnh khó khăn được mượn sách, nhắm tới một hệ thống sách giáo khoa miễn phí về hình thức sử dụng, dù chưa công bố cụ thể cách thức tài chính. Về mặt xã hội, đây là lựa chọn đáng ủng hộ: sách giáo khoa trở thành tài sản chung của nhà trường và cộng đồng, chứ không là gánh nặng mua sắm bắt buộc mỗi năm. Về mặt quản lý, mượn sách giáo khoa buộc ngành giáo dục phải nâng chuẩn chất lượng in ấn để sách có thể dùng lâu dài 5–7 năm như yêu cầu đặt ra. Từ góc độ phụ huynh, việc thiếu sách học sinh đầu năm sẽ được giảm nhiều nếu tồn tại kho sách đủ lớn để cho mượn, thay vì chờ mỗi hộ gia đình tự lo. Tuy nhiên, chính sách mượn sách sẽ chỉ hiệu quả nếu có quy trình kiểm kê, bảo quản, thu hồi và giáo dục ý thức giữ gìn cho học sinh. Nếu không, chi phí hao hụt và hư hỏng có thể làm mô hình này bị bỏ dở giữa chừng.
Bài kiểm tra thật sự: từ một năm không thiếu sách đến một hệ thống công bằng hơn
Lãnh đạo TPHCM khẳng định, nếu không có gì thay đổi, từ năm sau thành phố sẽ chủ động in sách và có thể triển khai chính sách cho mượn sách với gia đình khó khăn. Nhưng bài kiểm tra thật sự không nằm ở việc hết thiếu 8.286 cuốn sách, mà là ở chỗ trẻ em thuộc mọi nhóm thu nhập đều có cơ hội tiếp cận sách giáo khoa đầy đủ, đúng thời gian, không bị gián đoạn. Cử tri không cần những lời hứa đẹp, họ cần năm học mới bắt đầu không còn cảnh phụ huynh loay hoay vì thiếu sách, giáo viên dạy chay, học sinh chép bài thay vì chủ động đọc sách. Nếu TPHCM làm chuẩn mô hình TPHCM in sách và mượn sách giáo khoa tốt, biết chia sẻ dữ liệu, kinh nghiệm với các địa phương lân cận – những nơi mà hiện nay đang được thành phố hỗ trợ sách nên gây ra thiếu cục bộ – thì câu chuyện thiếu sách học sinh đầu năm có thể được xử lý trên phạm vi rộng hơn. Trong bối cảnh thành phố đang thử nghiệm các chính sách miễn phí khác như miễn vé xe buýt để thay đổi thói quen đi lại và tăng lượng người dùng 49% so với cùng kỳ, lựa chọn xây một hệ thống sách giáo khoa dùng chung, cho mượn, lâu dài là bước tiếp theo hợp lý trên con đường hướng tới một đô thị quan tâm thực chất đến chi phí sinh hoạt, học tập của người dân.
