Thiếu sách giáo khoa: Lỗi hệ thống và phản ứng chậm
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng nhiều học sinh không được cấp đủ bộ sách cần thiết cho năm học mới, khiến việc dạy và học bị gián đoạn, tạo bất bình đẳng giữa các địa phương và gây áp lực lớn cho phụ huynh, nhà trường lẫn cơ quan quản lý giáo dục. Năm học mới mới trôi qua một tuần nhưng ở nhiều tỉnh, thành, phụ huynh vẫn phải xếp hàng, chạy nhiều nhà sách mà vẫn không mua đủ bộ sách cho con. Hình ảnh cha mẹ “tay ôm đơn đặt hàng, chân chạy từng hiệu sách” cho thấy đây không phải trục trặc nhỏ lẻ mà là vấn đề hệ thống trong khâu cung ứng sách giáo khoa. Thực tế này đặt Bộ Giáo dục vào thế không thể trì hoãn: hoặc chấp nhận để học sinh tiếp tục thiệt thòi, hoặc phải ra chỉ đạo nóng, siết trách nhiệm và tổ chức lại toàn bộ chuỗi cung ứng sách.
Bộ Giáo dục chỉ đạo nóng: Rà soát đến từng học sinh, từng đầu sách
Điểm đáng chú ý nhất trong đợt chỉ đạo nóng lần này là Bộ Giáo dục yêu cầu đi thẳng vào con số thật: phải xác định chính xác bao nhiêu học sinh chưa có đủ sách giáo khoa, đến từng trường, từng xã, từng tỉnh. Đây là bước xoay trục quan trọng, bởi nhiều năm qua, tình trạng thiếu sách thường được nói chung chung, không gắn với dữ liệu cụ thể. Bộ cũng yêu cầu đối chiếu chi tiết số lượng sách đã đăng ký, số nhà phát hành đã giao, số nhà trường đã nhận, học sinh đã nhận và số còn thiếu theo từng lớp, từng môn học, từng tên sách. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Số bản còn thiếu phải được thống kê theo từng đầu sách, từng tập và gắn với từng đơn vị hành chính”. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, không còn chỗ cho cách báo cáo ước lượng, trách nhiệm từng cấp cũng trở nên rõ ràng hơn.
Công khai điểm phát hành, đường dây nóng: Minh bạch hay “chữa cháy”?
Một tuần sau khai giảng, Bộ Giáo dục chỉ đạo các địa phương phải công khai danh sách điểm phân phối, cửa hàng có sách giáo khoa, số điện thoại liên hệ, đường dây nóng và phương án cung ứng. Về lý thuyết, đây là bước đi đúng: người dân được biết cụ thể phải đến đâu, gọi số nào, phản ánh ra sao. Bộ cũng yêu cầu tiếp nhận và xử lý ngay mọi phản ánh, “không để thiếu sách giáo khoa mà chưa có phương án xử lý”. Thậm chí, Nhà xuất bản Giáo dục còn phải lập tổ phản ứng nhanh và đường dây nóng để xử lý phản ánh về thiếu sách tại địa phương. Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ phụ huynh, việc công khai danh sách và hotline vào thời điểm học sinh đã vào học một tuần mang màu sắc “chữa cháy” rõ rệt. Minh bạch là tiến bộ, nhưng minh bạch muộn vẫn là một dạng trễ trách nhiệm.
Điều chuyển sách, sách điện tử miễn phí: Giải pháp tạm thời hay cơ hội đổi cách làm?
Trước áp lực thiếu sách giáo khoa, Bộ yêu cầu điều chuyển sách từ nơi thừa sang nơi thiếu, đồng thời phối hợp Nhà xuất bản ưu tiên cung ứng ngay cho các trường còn học sinh thiếu, hoàn thành trước ngày 15/9. Song song, Bộ chỉ đạo khai thác sách tại thư viện, dùng lại sách cũ còn sử dụng được và đặc biệt là cung cấp miễn phí sách giáo khoa điện tử trên trang của Nhà xuất bản để giáo viên, học sinh, phụ huynh có thể tạm thời sử dụng trong thời gian chờ sách in. Đây là giải pháp khôn ngoan trong bối cảnh khẩn cấp: vừa tận dụng nguồn sách tồn kho, vừa mở cửa kênh số. Tuy vậy, nếu sách điện tử chỉ xuất hiện như “phao cứu sinh” khi cung ứng sách in gặp sự cố, thay vì một trụ cột trong chiến lược dài hạn, thì cơ hội số hóa giáo dục vẫn bị bỏ lỡ.
Trách nhiệm, thời hạn và bài học cho năm học sau
Lần này, Bộ không dừng ở lời nhắc nhở. Giám đốc Sở Giáo dục tại các địa phương phải chịu trách nhiệm về tính đầy đủ, chính xác, thống nhất của số liệu, đồng thời nêu rõ nguyên nhân, phương án xử lý và thời hạn hoàn thành cho từng trường hợp thiếu sách. Nhà xuất bản Giáo dục được yêu cầu báo cáo chi tiết tình hình đăng ký nhu cầu, chuẩn bị nguồn sách, phân bổ, vận chuyển và tình trạng tồn kho theo từng địa bàn, từng đầu sách; mọi nhu cầu thiếu do địa phương xác nhận đều phải có phương án xử lý. Báo cáo của Sở và Nhà xuất bản phải gửi về Bộ trước 15 giờ ngày 12/9, còn sách phải đến tay học sinh thiếu trước ngày 15/9. Những mốc thời gian này không chỉ là kỹ thuật; đó là phép thử cho năng lực điều hành và mức độ tôn trọng thời gian học tập của học sinh. Nếu sau đợt “cấp cứu” này mà cơ chế cung ứng sách giáo khoa vẫn không thay đổi căn bản, tình trạng thiếu sách đầu năm học mới rất có thể sẽ lặp lại.
