Mục tiêu thành phố trực thuộc và tham vọng tăng trưởng hai con số
Khánh Hòa hướng tới mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030 với nền kinh tế tăng trưởng hai con số, dựa trên quy hoạch phát triển không gian đa cực, tận dụng lợi thế bờ biển dài nhất cả nước sau sáp nhập và xây dựng hình ảnh một cực tăng trưởng kinh tế gắn với phát triển đô thị sinh thái bền vững.
Tham vọng này không còn là khẩu hiệu mà đã được cụ thể hóa bằng những con số tăng trưởng. Phát biểu tại phiên họp thường kỳ tháng 9/2026, Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Việt Hùng cho biết kinh tế địa phương tăng trưởng 11,21% trong 9 tháng đầu năm và đặt mục tiêu tăng trưởng 10,2% cho cả năm, cùng với giải ngân 100% vốn đầu tư công và thu ngân sách vượt dự toán được giao. Những cam kết này cho thấy Khánh Hòa đang chấp nhận áp lực lớn để chứng minh mình xứng đáng với đích đến "Khánh Hòa thành phố trực thuộc". Vấn đề không phải ở việc đặt mục tiêu, mà ở chỗ liệu tỉnh có đủ năng lực thể chế, hạ tầng và chất lượng tăng trưởng để thuyết phục Trung ương rằng đây là một trung tâm mới của mạng lưới đô thị quốc gia.
Quy hoạch phát triển không gian đa cực: lợi thế sau sáp nhập
Điểm khác biệt lớn của Khánh Hòa trên đường đua thành phố trực thuộc là quy mô mới sau khi sáp nhập với Ninh Thuận từ ngày 1/7/2025, tạo ra đơn vị hành chính với diện tích 8.555,86 km2, dân số hơn 2,24 triệu người và đường bờ biển dài nhất cả nước. Quy hoạch phát triển không gian ở đây không chỉ là vẽ lại bản đồ, mà là cách tỉnh tổ chức lại toàn bộ cấu trúc kinh tế – đô thị để khai thác tiềm năng và giữ được cảnh quan ven biển. Việc định hình ba cực tăng trưởng rõ ràng là một bước đi mang tính chiến lược: Vân Phong cho công nghiệp và logistics biển, Nha Trang – Cam Lâm – Cam Ranh cho dịch vụ, hành chính và tri thức, còn Phan Rang và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam cho du lịch, văn hóa, năng lượng sạch và công nghiệp xanh.
Cách bố trí này nếu được triển khai đúng sẽ giúp Khánh Hòa tránh được mô hình phát triển dồn nén vào một trung tâm duy nhất – căn bệnh của nhiều đô thị ven biển. Tuy nhiên, quy hoạch phát triển không gian đa cực chỉ thực sự có ý nghĩa khi các cực được kết nối bằng hạ tầng giao thông, đô thị và số hóa đồng bộ. Sự phân vai giữa các vùng cần được ràng buộc bởi những cam kết về bảo tồn cảnh quan, đặc biệt là tại các vịnh biển được đánh giá cao về sinh thái như Vân Phong hay Vĩnh Hy. Nếu để cho bất động sản ven biển lấn át, lợi thế bờ biển dài có thể biến thành gánh nặng môi trường và xã hội.
Phát triển đô thị sinh thái và bài toán cực tăng trưởng kinh tế
Khánh Hòa đặt mục tiêu trở thành cực tăng trưởng kinh tế năng động của cả nước, với nền kinh tế tăng trưởng hai con số gắn với mô hình phát triển đô thị sinh thái, thông minh, xanh và bền vững. Không ít địa phương ven biển nói về "đô thị sinh thái", nhưng Khánh Hòa đang cố gắn khái niệm này vào cấu trúc phát triển thực tế: một bên là vịnh Vân Phong định hướng công nghiệp – logistics biển quy mô lớn, bên khác là vùng đô thị Phan Rang và kinh tế phía Nam cho năng lượng sạch, công nghiệp xanh và đổi mới sáng tạo. Giá trị của cách tiếp cận này là đặt yêu cầu sinh thái lên bàn cùng với yêu cầu tăng trưởng, thay vì xem bảo vệ môi trường là điều chỉnh sau.
Song, phát triển đô thị sinh thái ở Khánh Hòa sẽ là phép thử về độ nghiêm túc của chiến lược. Cánh đồng điện mặt trời, điện gió đang được thúc đẩy để biến địa phương thành trung tâm năng lượng tái tạo, nhưng nếu thiếu tiêu chuẩn quy hoạch rõ ràng, những dự án này có thể xung đột với quỹ đất nông nghiệp, đa dạng sinh học và không gian du lịch. Cực tăng trưởng kinh tế chỉ thực sự có ý nghĩa khi các ngành công nghiệp mới được thiết kế để hỗ trợ lẫn nhau, thay vì cạnh tranh tài nguyên. Khánh Hòa cần chứng minh rằng mình không lặp lại mô hình "tăng trưởng nóng – xử lý hậu quả" từng thấy ở một số tỉnh ven biển khác, mà tạo được mối liên kết bền vững giữa năng lượng sạch, công nghiệp xanh, du lịch và đô thị.
Cạnh tranh với các tỉnh ven biển: Khánh Hòa có gì để khác biệt?
Sau sáp nhập, Khánh Hòa sở hữu đường bờ biển dài nhất cả nước, một lợi thế hiếm có trong cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư và du lịch với các tỉnh ven biển khác. Nhưng chiều dài bờ biển không tự động chuyển thành sức hút nếu thiếu câu chuyện phát triển riêng. Điều Khánh Hòa đang cố tạo ra là một thương hiệu gắn với "Khánh Hòa thành phố trực thuộc" – một cửa ngõ kinh tế biển, du lịch và dịch vụ quy mô khu vực, không chỉ là một điểm nghỉ dưỡng. Việc xây dựng Khu đô thị biển Ninh Chữ khoảng 12.200 ha, trong đó 2.000 ha mặt biển, như một cực tăng trưởng du lịch trọng điểm cho thấy tỉnh muốn tạo ra "sản phẩm không gian" khác biệt chứ không đơn thuần mở thêm bãi biển mới.
Dẫu vậy, về cạnh tranh, Khánh Hòa phải đối diện thực tế là các địa phương như Đà Nẵng, Quảng Ninh hay Bà Rịa – Vũng Tàu đã đi trước trong việc xây dựng hình ảnh trung tâm dịch vụ – du lịch – logistics. Điểm Khánh Hòa có thể bứt lên là sự kết hợp hiếm có giữa khu kinh tế biển Vân Phong, đô thị du lịch Nha Trang, không gian năng lượng sạch và các khu sinh quyển như Núi Chúa – Vĩnh Hy. Nếu tỉnh chứng minh được mô hình quản trị hiện đại, giải ngân đầu tư công đúng cam kết và tạo ra trải nghiệm du lịch – sống – làm việc gắn với đô thị sinh thái, lợi thế cạnh tranh sẽ vượt ra khỏi khung "biển đẹp" để trở thành lựa chọn ưu tiên cho cả nhà đầu tư lẫn du khách.
Thành phố trực thuộc: đích đến chính trị, phép thử quản trị
Đề xuất hỗ trợ xây dựng đề án đưa Khánh Hòa trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, cùng với đề án Khu kinh tế đặc biệt Vân Phong, cho thấy lãnh đạo tỉnh đang coi đây là bước chuyển về tầm vóc chứ không chỉ là danh hiệu hành chính. Thành phố trực thuộc mang lại quyền tự chủ cao hơn, cơ hội tiếp cận nguồn lực và vị thế mới trong hệ thống đô thị quốc gia. Nhưng đi kèm là nghĩa vụ chứng minh năng lực quản trị tương xứng: từ cơ cấu lại nền kinh tế theo hướng hiện đại, cạnh tranh hơn, đến việc bảo đảm tăng trưởng hai con số dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Khánh Hòa đang đứng trước một cửa sổ cơ hội hiếm có: quy mô mới sau sáp nhập, đà tăng trưởng kinh tế đang tích cực và sự quan tâm của Trung ương với chiến lược biển. Tuy nhiên, cơ hội chỉ trở thành kết quả nếu tỉnh biến khẩu hiệu thành những quyết định quy hoạch phát triển không gian cụ thể, gắn chặt tăng trưởng với bảo tồn cảnh quan, và xây dựng được đô thị sinh thái đúng nghĩa. Khánh Hòa có thể trở thành cực tăng trưởng kinh tế và thành phố trực thuộc, nhưng để xứng đáng với vị thế đó, địa phương buộc phải chấp nhận chuẩn mực cao hơn về minh bạch, chất lượng sống đô thị và trách nhiệm với biển – tài nguyên chiến lược quan trọng nhất của mình.
