An toàn mạng bắt đầu từ đồng hành, không phải cấm đoán
An toàn mạng trẻ em là khả năng tiếp cận internet để học hỏi, giao tiếp và giải trí trong khi được trang bị kiến thức, kỹ năng cùng sự hỗ trợ cần thiết để phòng tránh rủi ro trực tuyến. Vì vậy, mục tiêu không nên là tách trẻ khỏi công nghệ, mà là giúp các em sử dụng công nghệ có hiểu biết.
Gia đình chị Đặng Thị Ngọc Bông ở thôn Dân Hiệp, xã Hàm Kiệm, chọn cách tiếp cận đó với con gái đang học lớp 6 tại Trường THCS Nguyễn Trãi. Điện thoại được giới hạn thời gian, ưu tiên cho học tập và nội dung phù hợp; trẻ chỉ xem tivi vào khung giờ nhất định. Bố mẹ cũng khuyến khích con học võ, chơi thể thao để cân bằng thời gian trước màn hình.
Điều đáng học ở cách làm này không nằm ở số quy tắc, mà ở sự tin cậy phía sau chúng. Cha mẹ dặn con không chia sẻ thông tin cá nhân hay hình ảnh với người lạ, đồng thời trò chuyện để con có thể hỏi khi gặp nội dung khiến mình lo lắng. Gia đình đồng hành hiệu quả không chỉ giám sát thiết bị; đó còn là làm gương, dành thời gian bên nhau và để trẻ biết rằng các em có thể kể chuyện mà không sợ bị trách phạt.
Cơ hội số đi cùng những nguy cơ ngày càng tinh vi
Internet mở ra cơ hội học ngoại ngữ, tìm hiểu khoa học, khám phá văn hóa và kết nối bạn bè. Nhưng một thiết bị cũng có thể đưa trẻ đến nội dung độc hại, thông tin sai lệch, bắt nạt, lừa đảo, dụ dỗ hoặc xâm hại. Khi gần 9/10 trẻ em Việt Nam từ 12 đến 17 tuổi sử dụng internet, bảo vệ trẻ trực tuyến không thể chỉ là chuyện của một vài gia đình.
Rủi ro không phải lúc nào cũng dễ nhận ra. Một lời mời kết bạn hay tin nhắn làm quen có thể mở đầu cho việc dụ dỗ, gây sức ép hoặc tống tiền bằng thông tin riêng tư. Trí tuệ nhân tạo còn làm thủ đoạn tinh vi hơn: hình ảnh, video và giọng nói giả có thể khiến trẻ khó phân biệt thật giả. Các em có thể thiếu kinh nghiệm nhận diện thao túng, trong khi nỗi sợ và sự xấu hổ khiến việc cầu cứu càng khó khăn.
Tác hại cũng không biến mất khi trẻ tắt điện thoại. Trải nghiệm bị đe dọa, lừa gạt hay phát tán dữ liệu riêng tư có thể khiến trẻ bất an, mất lòng tin và ngại tìm trợ giúp. Vì thế, cấm dùng thiết bị không xử lý được gốc rễ vấn đề; trẻ cần được dạy cách nhận biết nguy cơ và biết tìm ai khi gặp chuyện.
Chiến lược quốc gia đặt nền cho trách nhiệm chung
Ngày 23-10-2026, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà ký Quyết định 2033/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược quốc gia về phát triển trẻ em giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045. Chiến lược yêu cầu xây dựng môi trường sống, học tập và không gian số an toàn, lành mạnh, thân thiện với trẻ; đồng thời chủ động phòng ngừa, ứng phó rủi ro từ công nghệ mới.
Định hướng ấy thừa nhận giới hạn của gia đình: cha mẹ không thể có mặt trong mọi cuộc trò chuyện trực tuyến, kiểm soát mọi nền tảng hay tự mình xử lý một vụ xâm hại. Cơ quan chức năng phải phối hợp phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi lừa đảo, bắt nạt, dụ dỗ, bóc lột; nhà trường cần dạy kỹ năng an toàn số thường xuyên; doanh nghiệp công nghệ phải có công cụ bảo vệ người dùng nhỏ tuổi, kênh phản ánh thuận tiện và biện pháp hạn chế việc thu thập dữ liệu trái quy định.
Đây không phải cách san sẻ trách nhiệm để làm nhẹ vai trò cha mẹ, mà là thừa nhận rằng nhiều nguy cơ phát sinh bên ngoài tầm với của một gia đình. Muốn trẻ được bảo vệ, các mắt xích phải kết nối: gia đình lắng nghe, nhà trường trang bị kiến thức, nền tảng giảm nguy cơ và cơ quan chức năng can thiệp khi cần.
Từ kỹ năng của trẻ đến cơ chế hỗ trợ có thể tiếp cận
Kỹ năng số cho trẻ cần vượt khỏi lời dặn chung chung như “cẩn thận trên mạng”. Các em cần biết giữ kín dữ liệu cá nhân, nhận diện tài khoản giả, ứng phó với bắt nạt và xâm hại, cũng như báo cho người lớn đáng tin cậy khi bị đe dọa. Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030, 85% học sinh được trang bị kỹ năng số, tăng lên 95% vào năm 2035; tỷ lệ được cung cấp kỹ năng sống tương ứng là 90% và 95%.
Kế hoạch cũng hướng tới việc đến năm 2027, 100% xã, phường, đặc khu có người phụ trách công tác trẻ em và kênh tiếp nhận, kết nối, chuyển xử lý thông tin bảo vệ trẻ, bảo đảm khả năng tiếp cận Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Đây là mắt xích thiết yếu: trẻ và người chăm sóc cần biết tìm sự trợ giúp ở đâu, thay vì phải tự xoay xở khi sự việc đã gây tổn thương.
Tại Hàm Kiệm, địa phương cho biết sẽ tiếp tục chỉ đạo các đoàn thể và nhà trường tuyên truyền, giúp phụ huynh nhận diện nguy cơ mới, đồng thời trang bị cho trẻ kỹ năng sử dụng internet an toàn, có trách nhiệm. Nhưng hiệu quả không nên chỉ đo bằng số buổi phổ biến hay mục tiêu trên giấy; cần xem trẻ có dám lên tiếng và có nhận được hỗ trợ kịp thời hay không.
Bài học cốt lõi rất rõ: gia đình là điểm tựa đầu tiên, không thể là lá chắn duy nhất. Khi trẻ được hướng dẫn thay vì chỉ bị cấm, còn nhà trường, cơ quan chức năng và doanh nghiệp cùng nhận phần việc của mình, an toàn mạng mới trở thành trách nhiệm chung thay vì gánh nặng đặt lên vai cha mẹ.
