70 năm hợp tác JINR – Việt Nam: nền tảng cho một giai đoạn mới
Hợp tác JINR Việt Nam là quá trình Việt Nam tham gia Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân tại Dubna để đào tạo nhân lực, phát triển vật lý hạt nhân, tiếp cận hạ tầng nghiên cứu hiện đại và từng bước hình thành các nhóm nghiên cứu cạnh tranh quốc tế, hướng tới xây dựng phòng thí nghiệm chung và làm chủ công nghệ máy gia tốc hạt trong nước. Bản chất đây không chỉ là một chương trình nghiên cứu chung, mà là chiến lược dài hạn để gắn kết khoa học hạt nhân Việt Nam vào mạng lưới nghiên cứu khoa học quốc tế.
Ngày 15/9/2026, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam phối hợp với JINR tổ chức lễ kỷ niệm 70 năm Việt Nam là thành viên chính thức của JINR. Không phải tình cờ mà cột mốc này được nhấn mạnh như một “chương mới”: sau bảy thập kỷ, câu hỏi quan trọng không còn là Việt Nam được gì từ đối tác quốc tế, mà là chúng ta có thể đóng góp gì và làm chủ tới đâu. Bảy mươi năm là đủ dài để vượt khỏi tâm thế “học việc”, và lễ kỷ niệm này đặt lại kỳ vọng đó một cách rõ ràng.
Từ thế hệ Dubna đầu tiên tới đội ngũ trẻ trung bình 34 tuổi
Điểm mạnh nhất của hợp tác JINR Việt Nam không phải là các con số công bố, mà là sự hình thành một thế hệ nhà khoa học hạt nhân có trải nghiệm quốc tế thực sự. Ngay từ những năm đầu, các tên tuổi như GS Nguyễn Đình Tứ với đóng góp vào phát hiện phản hạt sigma âm hay GS, Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu với các nghiên cứu về đối xứng hạt cơ bản đã đặt nền móng cho vật lý hạt nhân Việt Nam tại Dubna. Từ đó, một hệ sinh thái thầy – trò được nuôi dưỡng, tạo nên các nhóm nghiên cứu trong nước thay vì những cá nhân đơn lẻ “ra đi rồi mất hút”.
Theo PGS.TS Đinh Văn Trung, hơn 130 cán bộ Việt Nam đã được đào tạo ở trình độ tiến sĩ và tiến sĩ khoa học tại JINR giai đoạn 1956–1990, và đến tháng 4/2026 có 48 cán bộ Việt Nam đang làm việc tại JINR với độ tuổi trung bình 33,8. Đây là con số biết nói: thế hệ trẻ đang chiếm vị trí trung tâm trong mạng lưới hợp tác, cho thấy chuyển giao thế hệ đã diễn ra. Việc độ tuổi trung bình thấp đồng nghĩa với khả năng duy trì hợp tác dài hạn, và cũng là thước đo cho sức hút của vật lý hạt nhân trong một bối cảnh nghề nghiệp cạnh tranh.
Hạ tầng nghiên cứu quốc tế và bước chuyển sang năng lực trong nước
JINR hôm nay là một trung tâm nghiên cứu quốc tế với bảy phòng thí nghiệm, hơn 5.300 cán bộ và nhà khoa học đến từ hơn 30 quốc gia, nghiên cứu từ vật lý hạt, vật lý hạt nhân, vật lý thiên văn đến khoa học vật liệu và công nghệ máy gia tốc. Thay vì cố gắng tự xây mọi thứ từ đầu, Việt Nam đã chọn cách tham gia trực tiếp vào các hạ tầng khoa học lớn này. Chiến lược đó giúp các nhóm nghiên cứu trong nước “đi tắt” vào vùng biên tri thức, thay vì mãi lặp lại những đề tài lỗi thời chỉ vì thiếu thiết bị.
Điều đáng bàn là hợp tác nghiên cứu khoa học quốc tế này đang dần chuyển hóa thành năng lực nội sinh. Hợp tác với JINR đã góp phần đào tạo hơn 130 cán bộ trình độ tiến sĩ và tiến sĩ khoa học, đồng thời giúp các nhóm Việt Nam nâng số lượng công bố quốc tế lên 47 công trình trong những năm gần đây. Quan trọng hơn, các hướng nghiên cứu hiện nay gắn chặt với nhu cầu trong nước: vật liệu chịu bức xạ cho công nghiệp hạt nhân, ứng dụng kỹ thuật hạt nhân trong y học, nghiên cứu ảnh hưởng bức xạ và chất bảo vệ sinh học, cùng thiết kế – chế tạo máy gia tốc hạt phục vụ nghiên cứu và ứng dụng ở Việt Nam. Đây là bước chuyển từ “đi học” sang “đồng kiến tạo” công nghệ.
Mở rộng hợp tác vật lý hạt nhân và tham vọng máy gia tốc hạt
Nếu coi 70 năm qua là giai đoạn chuẩn bị, thì trọng tâm mới chính là mở rộng hợp tác quốc tế trong vật lý hạt nhân theo hướng có chọn lọc và có chiến lược. Hiện 11 viện nghiên cứu, trường đại học Việt Nam tham gia các chương trình hợp tác chuyên ngành tại JINR với 10 chuyên đề, tập trung vào vật lý hạt nhân, vật lý hạt cơ bản, vật lý lý thuyết và vật lý phóng xạ. Đây không còn là những hợp tác “tượng trưng”, mà là một mạng lưới đủ rộng để tạo ra hiệu ứng tích tụ tri thức, từ đào tạo tới nghiên cứu chung.
Trọng tâm nổi bật là tham vọng làm chủ công nghệ máy gia tốc hạt. Giai đoạn 2024–2026, Việt Nam triển khai các đề tài trọng điểm với JINR, trong đó có thiết kế, chế tạo máy gia tốc phục vụ nghiên cứu và ứng dụng trong nước. Song song, VAST kết nối JINR với các viện nghiên cứu, trường đại học, cơ sở y học hạt nhân để đẩy mạnh các nghiên cứu về vật liệu bền bức xạ, y học hạt nhân, chế tạo máy gia tốc và kỹ thuật phân tích. Sự kết hợp này cho thấy máy gia tốc hạt không chỉ là “đồ chơi” của vật lý năng lượng cao, mà là hạt nhân của một chuỗi ứng dụng – từ chẩn đoán y khoa tới xử lý vật liệu – mà Việt Nam không thể đứng ngoài.
Phòng thí nghiệm chung: phép thử cho năng lực làm chủ công nghệ
Bước ngoặt quan trọng nhất của giai đoạn hợp tác mới là kế hoạch xây dựng phòng thí nghiệm chung. Dự án phòng thí nghiệm chung nghiên cứu vật lý hạt nhân và Trung tâm Thông tin JINR tại Việt Nam được xác định là cấu phần trọng yếu trong hợp tác thời gian tới. Đặc biệt, hai bên hướng tới mục tiêu đưa công nghệ, thiết bị và kinh nghiệm nghiên cứu từ JINR về Việt Nam, tiến tới xây dựng các phòng thí nghiệm chung giữa Viện Hàn lâm và JINR.
Một trong những bước đi tiêu biểu là kế hoạch xây dựng Phòng thí nghiệm chung VAST – JINR về khoa học và công nghệ máy gia tốc tại Việt Nam. Nếu thành công, đây sẽ là thước đo cho khả năng chuyển giao từ “tham gia hạ tầng quốc tế” sang “tự vận hành hạ tầng trong nước”. Nó cũng buộc các nhà hoạch định chính sách phải nhìn nhận lại: hợp tác quốc tế không thể mãi là chuyến đi ngắn hạn của một vài cá nhân, mà phải trở thành nền tảng hạ tầng – thể chế để đội ngũ trẻ triển khai nghiên cứu dài hơi. Trong nghĩa đó, phòng thí nghiệm chung không chỉ là một công trình khoa học, mà là cam kết chính trị – khoa học về việc Việt Nam muốn đứng ở đâu trong bản đồ vật lý hạt nhân và máy gia tốc hạt thế giới.
