Từ 70 năm “đi học” ở Dubna đến đòi hỏi làm chủ công nghệ hạt nhân
Hợp tác hạt nhân Việt Nam với Viện Liên hợp Nghiên cứu hạt nhân (JINR) là quá trình bảy thập kỷ Việt Nam tham gia cộng đồng nghiên cứu quốc tế, qua đó xây dựng đội ngũ khoa học vật lý hạt nhân, tiếp cận hạ tầng nghiên cứu hiện đại và từng bước chuyển từ vị thế thụ hưởng tri thức sang đồng xây dựng năng lực công nghệ trong nước. Ngày 15/9/2026, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam phối hợp với JINR tổ chức lễ kỷ niệm 70 năm Việt Nam là thành viên chính thức của JINR, đánh dấu một quan hệ hợp tác khoa học quốc tế hiếm có về chiều dài lẫn độ sâu. Đây không phải một buổi “ôn thành tích” thuần túy, mà là thời điểm Việt Nam tự đặt câu hỏi: sau 70 năm tham gia, chúng ta đã xây được bao nhiêu năng lực hạt nhân ngay trên lãnh thổ mình, chứ không chỉ ở Dubna.
JINR: Cái nôi nhân lực và mạng lưới nghiên cứu vật lý hạt nhân của Việt Nam
Không có JINR, Việt Nam khó hình thành nhanh một đội ngũ nghiên cứu hạt nhân đủ tầm quốc tế. Bảy thập kỷ tham gia JINR đã giúp Việt Nam xây dựng mạng lưới hợp tác khoa học, đội ngũ nhân lực và kinh nghiệm nghiên cứu quốc tế trong lĩnh vực hạt nhân. Hơn 130 cán bộ Việt Nam đã được đào tạo ở trình độ tiến sĩ và tiến sĩ khoa học tại JINR, hiện có 48 người đang làm việc tại đây với độ tuổi trung bình khoảng 34, cho thấy lực lượng trẻ giữ vai trò ngày càng lớn. Điều đáng bàn là hợp tác không dừng ở bằng cấp: 11 viện nghiên cứu, trường đại học trong nước đang tham gia 10 chuyên đề, tập trung vào nghiên cứu vật lý hạt nhân, vật lý hạt cơ bản, lý thuyết và phóng xạ. Nói cách khác, Việt Nam đã đi được chặng đường dài từ vài tên tuổi tiên phong đến một cộng đồng nghiên cứu hạt nhân có tính hệ thống.
Bước chuyển chiến lược: phòng thí nghiệm gia tốc chung và làm chủ JINR máy gia tốc
Điểm mới quan trọng của giai đoạn hợp tác hiện nay là sự dịch chuyển từ việc chỉ tham gia các dự án ở nước ngoài sang cùng xây phòng thí nghiệm gia tốc ngay tại Việt Nam. Một trong những bước đi đáng chú ý là kế hoạch xây dựng Phòng thí nghiệm chung VAST – JINR về khoa học và công nghệ máy gia tốc, trên cơ sở bản ghi nhớ ký năm 2024. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược: nếu không sở hữu hạ tầng JINR máy gia tốc tại chỗ, Việt Nam khó phát triển sâu nghiên cứu vật lý hạt nhân và các ứng dụng y học hạt nhân, vật liệu bền bức xạ hay phân tích hiện đại. Theo định hướng, trọng tâm thời gian tới là khai thác hiệu quả hạ tầng nghiên cứu quốc tế, phát triển nhóm nghiên cứu mạnh, đào tạo thế hệ trẻ, xây dựng phòng thí nghiệm chung và từng bước chuyển giao công nghệ, thiết bị, năng lực nghiên cứu về Việt Nam.
Tại sao hạ tầng hiện đại là điều kiện để hợp tác hạt nhân Việt Nam “lớn lên”
Việt Nam đang mở rộng các chương trình liên quan đến năng lượng nguyên tử và tăng cường tiềm lực khoa học – công nghệ, khiến nhu cầu về nhân lực trình độ cao và hạ tầng nghiên cứu hiện đại trở nên rõ nét. Hợp tác với các trung tâm lớn như JINR cho phép các nhà khoa học Việt Nam trực tiếp dùng những hệ thống hạ tầng quy mô lớn và tham gia các dự án megascience như NICA hay Baikal-GVD, từ đó tiếp cận công nghệ mới phục vụ nghiên cứu vật lý hạt nhân. Theo định hướng của Viện Hàn lâm, hợp tác giai đoạn mới phải chuyển từ “tiếp cận nguồn lực bên ngoài” sang “xây năng lực khoa học trong nước”, bằng cách hình thành nhóm nghiên cứu có năng lực cạnh tranh, khai thác tốt cơ sở nghiên cứu lớn của JINR và mở rộng kết nối với cộng đồng khoa học khu vực Đông Nam Á. Nếu không làm được bước chuyển này, hợp tác quốc tế sẽ mãi là chiếc cầu một chiều.
Chương mới: gắn nghiên cứu vật lý hạt nhân với nhu cầu phát triển quốc gia
Điểm thuyết phục nhất của giai đoạn hợp tác mới là việc gắn kết nghiên cứu vật lý hạt nhân với các nhu cầu rất cụ thể của Việt Nam. Trong giai đoạn 2024–2026, hai bên triển khai 7 đề tài trọng điểm về vật liệu bền bức xạ cho lò phản ứng và công nghiệp hạt nhân, y học hạt nhân, chế tạo máy gia tốc và kỹ thuật phân tích. Các chương trình này được kỳ vọng giúp kết quả nghiên cứu tại hạ tầng khoa học lớn của JINR gắn chặt hơn với nhu cầu phát triển khoa học – công nghệ trong nước. Nói thẳng, hợp tác chỉ có ý nghĩa khi năng lực hình thành ở Dubna quay trở lại phục vụ những phòng thí nghiệm gia tốc, cơ sở y học hạt nhân, viện nghiên cứu trên lãnh thổ Việt Nam. Từ nền tảng 70 năm, việc xây phòng thí nghiệm chung, đào tạo thế hệ trẻ và từng bước làm chủ công nghệ hạt nhân là cơ hội để Việt Nam mở một chương mới: không chỉ học, mà còn sáng tạo và ứng dụng ngay tại nhà.
