Hoạt hình Ghibli: Cánh cổng dẫn thẳng vào thư viện văn học
Hoạt hình Studio Ghibli là dòng phim chuyển thể và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn học, nơi Hayao Miyazaki dùng cảm hứng từ tiểu thuyết, truyện dân gian và văn học kinh điển để tái tưởng tượng thành những thế giới hoạt hình sống động, giàu chất thơ, khiến người xem vừa thưởng thức hình ảnh vừa tò mò muốn lần về trang sách gốc.
Điều quan trọng không phải là Ghibli chuyển thể bao nhiêu cuốn sách, mà là cách các bộ phim biến người xem thành độc giả tiềm năng. Hơn một nửa số bộ phim do Studio Ghibli chuyển thể hoặc sản xuất có mối liên hệ trực tiếp với văn học. Đó là một con số đủ lớn để khẳng định: đây không phải vài “easter egg” ngẫu nhiên, mà là một triết lý sáng tạo. Chihiro, Kiki, Howl hay Mahito không sinh ra trong khoảng không; phía sau họ là cả một tầng văn bản, cho thấy Ghibli coi sách là mạch nguồn chứ không phải phụ liệu trang trí. Chính lựa chọn này làm nên sự khác biệt căn bản giữa hoạt hình Ghibli và phần lớn phim giải trí đại chúng – vốn ưu tiên tốc độ, còn Ghibli ưu tiên chiều sâu.
Hayao Miyazaki: Đạo diễn trước hết là một độc giả
Muốn hiểu vì sao hoạt hình Ghibli đầy ám ảnh văn chương, cần nhìn Hayao Miyazaki trước hết như một đứa trẻ mê sách hơn là một thiên tài điện ảnh. Không chỉ vay mượn cốt truyện, Miyazaki còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ việc đọc sách ngay từ nhỏ. Tuổi thơ ông gắn liền với Lewis Carroll, C.S. Lewis, Jules Verne và nhà văn Nhật Bản Kenji Miyazawa. Những cái tên này không chỉ xuất hiện như dấu vết tham khảo, mà trở thành phần DNA hình thành nên phong cách kể chuyện của ông.
Theo một phân tích chuyên sâu về sự nghiệp của ông, để hiểu thế giới của Miyazaki không chỉ cần xem phim mà còn phải lần theo những lớp văn hóa, lịch sử, văn học và ký ức cá nhân đã nuôi dưỡng trí tưởng tượng của ông. Nói cách khác, mỗi khung hình đều là phần nổi của một tảng băng sách vở. Khi Mahito lạc vào thực tại khác trong Thiếu niên và chim diệc, hay khi Chihiro đi qua vùng đất linh hồn, ta đang nhìn thấy một độc giả lâu năm tái kể trải nghiệm đọc của chính mình bằng ngôn ngữ hình ảnh. Đó là lý do phim của ông luôn gợi cảm giác “đang đọc” hơn là chỉ “đang xem”.
Từ trang sách tới màn ảnh: Ghibli không kể lại, mà viết tiếp
Điểm hấp dẫn nhất của hoạt hình Ghibli nằm ở phương pháp chuyển thể phim: họ không trung thành tuyệt đối với nguyên tác, mà trung thành với tinh thần của nó. Theo một dịch giả nghiên cứu về Ghibli, các bộ phim không kể lại nguyên tác mà “tái tưởng tượng” chúng. Những câu chuyện quen thuộc được Miyazaki kết hợp với các triết lý về chiến tranh, môi trường, thiên nhiên hay sự trưởng thành để tạo thành một thế giới hoàn toàn mới.
Thiếu niên và chim diệc là ví dụ rõ ràng: phim lấy cảm hứng từ tiểu thuyết How Do You Live? của Genzaburo Yoshino, nhưng không chuyển thể nguyên tác. Miyazaki mượn những suy tư về cuộc sống, đạo đức và trưởng thành để xây dựng hành trình riêng cho Mahito. Dịch vụ giao hàng của phù thủy Kiki được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Eiko Kadono, nhưng ông thêm nhân vật Ursula và chi tiết Kiki đánh mất phép thuật để khắc họa khủng hoảng tuổi mới lớn. Vùng đất linh hồn chịu ảnh hưởng từ tiểu thuyết The Village Beyond the Mist của Sachiko Kashiwaba, song được mở rộng thành câu chuyện về lòng tham và sự tha hóa. Đây là chuyển thể kiểu đối thoại, không phải sao chép – và chính kiểu đối thoại này khiến khán giả muốn tìm lại tiếng nói ban đầu trong sách.
Ảnh hưởng qua lại: Khi phim Ghibli và văn học Nhật Bản nuôi nhau lớn
Ghibli không tồn tại trong khoảng trống; nó đứng trên một truyền thống văn học Nhật Bản vốn đã quen với việc xây dựng thế giới qua biểu tượng và nhân vật bất thường. Trong văn học Nhật Bản hiện đại, một trong những biểu tượng gây ảnh hưởng sâu rộng là hình tượng mèo. Các tiểu thuyết Nhật Bản viết về mèo hiện là một trong những thể loại được yêu thích nhất ở các nước nói tiếng Anh. Nhà phê bình Damian Flanagan cho rằng kỷ nguyên văn học hiện đại của Nhật Bản đã được khởi đầu với Natsume Sōseki và tác phẩm Ta là mèo. Cho tới nay, hình tượng mèo đã dần phổ biến hơn trong văn học Nhật Bản.
Lý do nên nhắc tới Ta là mèo trong một bài viết về hoạt hình Ghibli không chỉ vì cùng một xuất xứ văn hóa, mà vì cả hai chia sẻ thái độ: dùng những nhân vật “bên lề” – một con mèo vô danh, một cô bé phù thủy tập sự, một cô bé lạc vào vùng linh hồn – để soi lại xã hội. Khi hiểu truyền thống đó trong văn học, người xem quay lại Ghibli với con mắt khác: mỗi bộ phim như một cuốn tiểu thuyết bằng hình, còn mỗi tác phẩm văn học lại như kịch bản tiềm năng cho thế giới hoạt hình. Phim và sách không cạnh tranh, chúng tạo thành hệ sinh thái nuôi dưỡng nhau.
Kết luận: Xem Ghibli là lời mời âm thầm mở lại sách
Khi nhiều hãng phim hoạt hình chạy theo tốc độ và chuỗi phần tiếp theo, hoạt hình Ghibli chọn con đường khác: chậm rãi, đậm chất văn học và dựa trên trải nghiệm đọc của một đạo diễn-độc giả. Hơn một nửa số phim của họ có liên hệ trực tiếp với văn học, và đó không phải sự tiện lợi cốt truyện, mà là tuyên ngôn nghệ thuật. Họ chứng minh rằng chuyển thể phim không cần “trung thành” để được coi là tôn trọng; điều cần giữ là tinh thần tranh luận và đối thoại với văn bản gốc.
Nếu phải rút ra một lời khuyên cho người xem, đó là: đừng dừng lại ở phần credit. Hãy để tò mò dẫn mình về lại sách – về How Do You Live?, về Kiki, về những tác phẩm đã nuôi Ghibli và cả những cuốn như Ta là mèo đã mở ra một kỷ nguyên văn học mới. Trong thời đại mạng xã hội khiến ta quen với lướt nhanh, việc một bộ phim hoạt hình có thể khiến ta muốn mở một cuốn sách dày là điều hiếm. Và chính sự hiếm hoi ấy là giá trị lớn nhất mà Ghibli mang lại cho văn hóa đọc hôm nay.
