Ghibli: Khi thư viện sách biến thành những thế giới hoạt hình sống động
Studio Ghibli hoạt hình là cách Hayao Miyazaki và cộng sự biến một kho tàng tiểu thuyết, truyện dân gian và văn học kinh điển thành những thế giới anime giàu hình ảnh, lớp lang triết lý và cảm xúc, nơi câu chữ được tái sinh bằng màu sắc, âm nhạc và nhịp điệu điện ảnh để chạm đến khán giả toàn cầu ở mọi lứa tuổi.
Điều khiến Ghibli khác biệt không phải chỉ là nét vẽ mà là xuất phát điểm: sách. Theo một thống kê, hơn một nửa số bộ phim do hãng chuyển thể hoặc sản xuất có mối liên hệ trực tiếp với văn học. Thay vì xem tiểu thuyết như “kịch bản sẵn có”, Miyazaki coi chúng như hạt giống để trồng nên khu rừng của riêng mình. Những nhân vật như Chihiro, Kiki, Howl hay Mahito đã trở thành biểu tượng của Studio Ghibli không chỉ vì thiết kế đẹp, mà vì đằng sau họ là chiều sâu tư tưởng được nuôi dưỡng từ văn bản. Đây là lý do căn bản khiến anime chuyển đổi sách của Ghibli có sức sống lâu dài hơn phần lớn phim hoạt hình giải trí thuần túy.
Niềm đam mê đọc sách của Miyazaki: Nền móng bí mật của mọi khung hình
Nếu xem mỗi bộ phim Ghibli là một vũ trụ, thì Hayao Miyazaki văn học chính là Big Bang khởi tạo vũ trụ đó. Ông không chỉ “vay mượn cốt truyện”, mà chịu ảnh hưởng sâu sắc từ việc đọc sách ngay từ nhỏ. Tuổi thơ gắn với Lewis Carroll, C.S. Lewis, Jules Verne và Kenji Miyazawa đã định hình cách ông nhìn thế giới, rồi lặng lẽ thấm vào cấu trúc câu chuyện, thiết kế nhân vật, không khí phim và cả cách ông kể về nỗi cô đơn, chiến tranh hay môi trường.
Những ảnh hưởng ấy giúp thế giới Ghibli không bao giờ phẳng. Một khung cảnh làng quê có thể mang âm hưởng văn học thiếu nhi châu Âu, trong khi linh giới lại đậm đặc văn hóa dân gian Nhật. Theo một tác giả chuyên nghiên cứu Miyazaki, để hiểu thế giới của ông không chỉ cần xem phim mà còn phải lần theo các lớp văn hóa, lịch sử, văn học và ký ức cá nhân đã nuôi dưỡng trí tưởng tượng của ông. Cách đọc đa nguồn ấy biến mỗi bộ phim thành một “tiểu thuyết hình ảnh”, nơi người xem cảm nhận rõ nền tảng chữ nghĩa phía sau từng cảnh quay.
Khi trang giấy bước vào khung hình: Ghibli “tái tưởng tượng” chứ không chép lại
Điểm táo bạo của anime chuyển đổi sách từ Ghibli là tinh thần “tái tưởng tượng”. Theo một dịch giả Nhật, các bộ phim Ghibli không kể lại nguyên tác mà biến đổi chúng thành câu chuyện hoàn toàn mới. Bộ phim mới Thiếu niên và chim diệc chẳng hạn, chỉ lấy cảm hứng từ tiểu thuyết How Do You Live? của Genzaburo Yoshino: Miyazaki mượn những suy tư về cuộc sống, đạo đức và trưởng thành rồi xây dựng hành trình riêng cho Mahito, thay vì tuân thủ cốt truyện.
Dịch vụ giao hàng của phù thủy Kiki được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Eiko Kadono, nhưng ông thêm nhân vật họa sĩ Ursula và chi tiết Kiki đánh mất phép thuật để nói về khủng hoảng tuổi lớn. Vùng đất linh hồn chịu ảnh hưởng từ The Village Beyond the Mist của Sachiko Kashiwaba, song được mở rộng thành câu chuyện về lòng tham, chủ nghĩa tiêu dùng và sự tha hóa. Nhờ vậy, việc chuyển đổi từ sách sang màn ảnh tạo nên sức hút đặc biệt: khán giả vừa thấy quen thuộc, vừa bất ngờ, còn người đã đọc sách lại có lý do xem phim như một cuộc đối thoại sáng tạo chứ không phải bản tóm tắt minh họa.
Văn học Nhật Bản: Mạch nguồn bất tận nuôi dưỡng các dự án hoạt hình mới
Không thể hiểu Studio Ghibli nếu tách họ khỏi dòng chảy văn học Nhật Bản ảnh hưởng mạnh mẽ đến văn hóa đại chúng hiện nay. Các tiểu thuyết Nhật viết về mèo, chẳng hạn, đang là một trong những thể loại được yêu thích ở các nước nói tiếng Anh. Hình tượng mèo – từ Ta là mèo của Natsume Soseki đến những câu chuyện của Haruki Murakami hay Hiro Arikawa – cho thấy văn học Nhật liên tục tạo ra biểu tượng mới, đủ mềm mại để “chữa lành”, đủ ám ảnh để ở lại trong trí nhớ.
Chính mạch sáng tạo bền bỉ ấy đã cung cấp cho các nhà làm phim kho ý tưởng không cạn. Theo một nghiên cứu về Miyazaki, từ truyện thiếu nhi châu Âu, văn hóa dân gian Nhật đến kiến trúc, hội họa, điện ảnh, tất cả góp phần tạo nên những tác phẩm vừa giàu chất thơ vừa nhiều tầng ý nghĩa. Nếu văn học Nhật tiếp tục bùng nổ với những biểu tượng mới như mèo trong hơn một thế kỷ qua, thì không có lý do gì dòng Studio Ghibli hoạt hình – hay những thế hệ anime chuyển đổi sách sau này – lại thiếu chất liệu để xây dựng các thế giới tiếp theo.
Từ kệ sách đến rạp chiếu: Tương lai của Ghibli nằm ở việc tiếp tục đọc
Khi nhiều hãng chỉ chăm chăm săn kịch bản gốc để tạo IP mới, lựa chọn của Ghibli nghe có vẻ “ngược dòng”: đọc lại. Họ chứng minh rằng một bộ phim hoạt hình có thể vừa đại chúng vừa giàu chiều sâu nếu được cắm rễ trong truyền thống đọc ấy. Hơn một nửa tác phẩm gắn trực tiếp với văn học không phải là con số tình cờ, mà là tuyên ngôn: hoạt hình không đứng dưới văn học, mà đối thoại ngang hàng với văn học.
Ở góc độ người xem, đó là món quà kép. Mỗi lần xem lại Vùng đất linh hồn hay Thiếu niên và chim diệc, ta được mời trở lại kệ sách, tìm đến những nguyên tác, truyện thơ, chuyện dân gian đã nuôi trí tưởng tượng của Miyazaki. Trong một thế giới giải trí bị chi phối bởi tốc độ, lựa chọn chậm lại để đọc và “tái tưởng tượng” lẫn nhau giữa trang sách và khung hình chính là lý do khiến Ghibli luôn giữ được vị thế huyền thoại – và rất có thể, đó cũng là cách anime Nhật tiếp tục đi xa, thay vì chỉ sống nhờ làn sóng nhất thời.
