Đất hiếm trở thành vũ khí kinh tế của Bắc Kinh
Việc Trung Quốc cắt giảm mạnh xuất khẩu đất hiếm sang Mỹ và Nhật Bản là bước đi có tính toán nhằm biến lợi thế tài nguyên thành đòn bẩy kinh tế, gây sức ép lên các đối thủ trong cuộc cạnh tranh công nghệ và địa chính trị, đồng thời khẳng định vai trò trung tâm của đất hiếm Trung Quốc trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Đây không phải biến động thương mại ngẫu nhiên mà là thông điệp: ai muốn tiếp cận các nguyên tố chiến lược của nền kinh tế số thì phải tính đến tư thế và lợi ích của Bắc Kinh. Trong 6 tháng đầu năm, lượng xuất khẩu 7 loại đất hiếm bị hạn chế của Trung Quốc sang Nhật giảm khoảng một nửa, trong khi sang Mỹ giảm gần 30%, tổng xuất khẩu toàn cầu giảm 16%. Các con số này cho thấy Bắc Kinh không chỉ "vặn van" với từng đối tác mà đang điều chỉnh cả dòng chảy khoáng sản chiến lược ra thế giới. Trung Quốc hiện chiếm khoảng 70% sản lượng đất hiếm toàn cầu, nắm vị thế đặc biệt trong chuỗi cung ứng của nhiều ngành công nghiệp chiến lược. Tự đặt mình ở trung tâm, Bắc Kinh gửi tín hiệu rõ ràng: ai phụ thuộc nhiều hơn sẽ chịu sức ép lớn hơn.
Cơ chế cấp phép và kiểm soát: từ chính sách đến sức ép thực tế
Bước ngoặt quan trọng là từ tháng 4/2025, Bộ Thương mại Trung Quốc áp dụng cơ chế cấp phép xuất khẩu với 7 loại đất hiếm, trong đó có dysprosium và terbium – nguyên tố cốt lõi của nhiều ngành công nghệ cao. Đằng sau ngôn ngữ hành chính là một hình thức cấm vận xuất khẩu mềm: doanh nghiệp không còn được tiếp cận tự động, mà phải chờ giấy phép trong bối cảnh quy tắc chơi do Bắc Kinh đặt ra. Việc tiếp cận các loại nam châm đất hiếm hiệu suất cao chứa dysprosium và các vật liệu thuộc diện kiểm soát rất khó khăn vì doanh nghiệp phải xin phép cơ quan chức năng Trung Quốc. Theo một nguồn tin, đôi khi Bắc Kinh chỉ cấp phép sau khi được cảnh báo rằng gián đoạn nguồn cung có thể khiến nhà máy ô tô dùng các vật liệu này phải tạm dừng hoạt động. Nghĩa là chính quyền Trung Quốc chủ động "điều tiết rủi ro" để duy trì sự phụ thuộc: giữ cho chuỗi sản xuất ở Nhật và Mỹ không sụp đổ, nhưng không đủ ổn định để họ an tâm.
Nhật Bản: phụ thuộc nặng nề và bị nhắm đích
Nếu Mỹ có thể dàn trải rủi ro bằng mạng lưới đồng minh, thì Nhật Bản lại là mục tiêu bị nhắm trúng trung tâm trong đòn đất hiếm Trung Quốc. Riêng tháng 6, lượng đất hiếm Trung Quốc xuất sang Nhật giảm 81% so với cùng kỳ, đánh dấu tháng giảm thứ tư liên tiếp. Nguy hiểm hơn, dysprosium và terbium – vật liệu quan trọng trong động cơ xe điện – gần như về 0; yttrium cũng không còn được xuất sang Nhật trong tháng 6. Điều này diễn ra đúng lúc quan hệ song phương căng thẳng: Bắc Kinh tăng kiểm soát hàng hóa lưỡng dụng từ tháng 1, và Tokyo có phát biểu gây tranh cãi về khả năng can dự vào kịch bản xung đột tại Đài Loan. Khi Trung Quốc mở rộng danh sách kiểm soát với thêm nhiều công ty và tổ chức Nhật, đồng thời tạm giữ rồi bắt giữ nhân viên người Nhật với cáo buộc xuất khẩu trái phép nam châm đất hiếm, thông điệp là: chuỗi cung ứng công nghệ của Nhật – từ ô tô, điện tử đến thiết bị y tế – đang nằm trong vùng rủi ro do Bắc Kinh kiểm soát.
Mỹ: thoát phụ thuộc khó hơn khẩu hiệu "tách rời"
Đối với Mỹ, câu chuyện đất hiếm nằm ở khoảng giữa giữa chiến tranh thương mại Mỹ và nỗ lực tái cấu trúc chuỗi cung ứng công nghệ. Xuất khẩu sang Mỹ giảm gần 30% sau các biện pháp hạn chế, dù từng phục hồi tạm thời quanh thời điểm Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình gặp nhau. Hai nhà lãnh đạo đã thảo luận về đất hiếm trong cuộc hội đàm tại Bắc Kinh, nhưng chỉ ít lâu sau, nguồn cung lại trồi sụt. Quan hệ thương mại Mỹ – Trung đã bớt căng so với thời hai bên áp thuế quan cao, song số liệu xuất khẩu cho thấy nguồn cung đất hiếm Trung Quốc vẫn không ổn định. Mỹ tìm cách giảm phụ thuộc, nhưng xây dựng chuỗi cung ứng thay thế cần thời gian và nguồn lực lớn. Việc Bộ trưởng Tài chính Mỹ phải công khai thúc giục Bắc Kinh “thực hiện đầy đủ các cam kết về đất hiếm” cho thấy Washington vẫn bị ràng buộc bởi thực tế: nếu không có đất hiếm Trung Quốc, nhiều phần trong hệ sinh thái công nghệ Mỹ sẽ bị chậm nhịp.
Cuộc chiến công nghệ nóng lên: ai kiểm soát tương lai?
Khi Tổng thống Trump mời Chủ tịch Tập Cận Bình thăm Mỹ vào ngày 24/9, đất hiếm gần như chắc chắn sẽ nằm trong chương trình nghị sự. Nhưng vấn đề không dừng ở thương mại; nó đã trở thành một phần quan trọng trong cuộc cạnh tranh công nghệ và địa chính trị giữa Bắc Kinh với Washington và Tokyo. Đất hiếm là hạ tầng của mọi thứ từ xe điện, tuabin gió, cảm biến, chip đến hệ thống vũ khí hiện đại – ai kiểm soát dòng chảy của chúng sẽ có tiếng nói lớn hơn về trật tự công nghệ tương lai. Trung Quốc dùng lợi thế trong chuỗi cung ứng đất hiếm như công cụ kinh tế và ngoại giao, trong khi Mỹ và Nhật cố gắng đa dạng hóa nguồn cung nhưng không thể quay lưng ngay với đất hiếm Trung Quốc mà không trả giá. Tác động cuối cùng sẽ dội lên người dùng: giá sản phẩm công nghệ có thể biến động, kế hoạch chuyển sang xe điện chậm lại, đổi mới bị kìm hãm. Đó là cái giá của một thế giới nơi tài nguyên chiến lược được dùng như vũ khí, và chuỗi cung ứng công nghệ trở thành mặt trận mới của đối đầu cường quốc.
