Từ gia công giá rẻ đến bài toán giá trị: vì sao phải đổi chiến lược?
Chiến lược của doanh nghiệp Việt Nam tại thị trường Mỹ đang dịch chuyển từ mô hình gia công giá rẻ sang nâng cao giá trị sản phẩm và năng lực cạnh tranh, do các rào cản thuế quan, quy định pháp lý và yêu cầu minh bạch chuỗi cung ứng ngày càng tăng khiến cách làm cũ không còn phù hợp và có thể làm doanh nghiệp đánh mất thị phần quan trọng. Trong hội thảo về thị trường Hoa Kỳ, dữ liệu cho thấy Mỹ vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, chiếm khoảng 28-30% tổng kim ngạch xuất khẩu. Việc phụ thuộc quá nhiều vào một thị trường nhưng lại đi theo chiến lược thấp về giá, mỏng về giá trị là rủi ro rõ ràng. Khi thuế phòng vệ và các điều tra liên quan đến xuất xứ lan rộng, điều doanh nghiệp cần không phải là xin thêm ưu đãi, mà là tự tái cấu trúc mô hình xuất khẩu theo hướng chủ động và có khả năng chịu đựng cú sốc chính sách.
Rào cản thuế quan chỉ là phần nổi: thách thức đang dịch chuyển sang luật chơi và nguồn gốc hàng hóa
Nhiều doanh nghiệp Việt Nam Mỹ đến giờ vẫn nhìn thị trường này chủ yếu qua lăng kính thuế suất, trong khi bức tranh mới phức tạp hơn nhiều. Thuế tối huệ quốc vẫn là nền tảng áp dụng chung, nhưng các sắc lệnh bổ sung như Mục 301, 232, thuế chống bán phá giá, chống trợ cấp bủa vây những mặt hàng vốn là thế mạnh của Việt Nam như tôm, cá tra, thép, thiết bị năng lượng tái tạo. Đáng chú ý, rào cản đang dịch chuyển sang quy tắc xuất xứ, hiện tượng chuyển tải, trung chuyển, và yêu cầu truy xuất nguồn gốc chi tiết. Nếu tiếp tục xuất khẩu bằng tư duy gia công giá rẻ – lấy khối lượng bù biên lợi nhuận – doanh nghiệp sẽ mắc kẹt trong ma trận điều tra và kiện tụng. Đây là lúc phải coi quản trị rủi ro pháp lý và minh bạch chuỗi cung ứng như trụ cột của chiến lược xuất khẩu, thay vì coi đó là phần việc “hậu kiểm”.
Thích ứng thị trường Mỹ: từ tập quán kinh doanh đến niềm tin chiến lược
Thích ứng thị trường Mỹ không chỉ là dịch tài liệu sang tiếng Anh, mà là chấp nhận chơi theo luật và thói quen của một thị trường tiêu dùng khổng lồ. Theo ông Trần Thanh Hải, doanh nghiệp xuất khẩu phải hiểu rằng Mỹ là thị trường có rất nhiều quy định, và muốn làm ăn ở đây thì bắt buộc phải nắm rõ chính sách, kiểm soát xuất xứ, minh bạch chuỗi cung ứng, đa dạng hóa nguồn nguyên liệu. Các doanh nghiệp Việt Nam Mỹ cũng cần điều chỉnh cách làm ăn: người mua Mỹ thường e ngại thanh toán L/C vì chi phí và hạn mức tín dụng, nên việc linh hoạt áp dụng các phương thức thanh toán an toàn khác cho đơn hàng vừa và nhỏ là điều cần thiết. Quan trọng hơn, phải xây dựng được “lòng tin chiến lược” với đối tác Mỹ, để khi vấp rào cản phòng vệ thương mại, chính họ sẽ đứng ra bảo vệ hàng Việt nếu nhận thấy doanh nghiệp minh bạch và nghiêm túc. Không có niềm tin ấy, mọi ưu thế về giá đều trở nên mong manh.
Chiến lược xuất khẩu mới: tăng giá trị, làm chủ công nghệ, hiện diện trực tiếp
Nếu còn coi mục tiêu là tăng khối lượng xuất khẩu, doanh nghiệp Việt đã đi ngược định hướng. Để xuất khẩu sang thị trường Mỹ bền vững, bài toán không nằm ở khối lượng mà ở giá trị xuất khẩu. Điều này đòi hỏi chuyển dịch từ “Made in Vietnam” – thiên về gia công, lắp ráp – sang “Made by Vietnam Value”, tức là làm chủ công nghệ, thiết kế, thương hiệu. Trong sản xuất, doanh nghiệp phải kiểm soát hồ sơ, bảo đảm truy xuất nguồn gốc, đáp ứng tiêu chuẩn xanh và xây dựng thương hiệu Việt gắn với chất lượng ổn định. Nhiều doanh nghiệp đã chủ động ứng dụng khoa học kỹ thuật, tự động hóa bằng cảm biến, robot để giảm chi phí đầu vào, bù lại phần thuế tăng. Ở bước xa hơn, có quan điểm cho rằng nên tạo hiện diện trực tiếp tại Mỹ – thành lập pháp nhân, mở văn phòng, chi nhánh hoặc mua lại doanh nghiệp bản địa để tiếp quản thương hiệu và kênh phân phối. Đó là chiến lược xuất khẩu dựa trên giá trị, chứ không phải chỉ trên đơn hàng.
Thoát khỏi “bẫy gia công”: cơ hội để doanh nghiệp Việt định nghĩa lại vị thế ở Mỹ
Sau ba thập kỷ, kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và Mỹ đã tăng hàng trăm lần, phản ánh sức bật của doanh nghiệp Việt nhưng cũng cho thấy mức độ lệ thuộc ngày càng lớn. Áp lực rào cản thuế quan và phòng vệ thương mại không phải là tai họa bất ngờ, mà là tín hiệu cho thấy mô hình doanh nghiệp Việt phải trưởng thành. Nếu tiếp tục bán rẻ sức lao động trong các đơn hàng gia công, chúng ta sẽ mãi đứng ở vùng rủi ro cao nhất của chuỗi giá trị. Ngược lại, nếu coi đây là thời điểm để đầu tư vào công nghệ, chuẩn mực quản trị, truy xuất nguồn gốc, và xây dựng thương hiệu Việt Nam Mỹ có uy tín lâu dài, thị trường Mỹ sẽ không chỉ là nơi tiêu thụ hàng hóa mà là điểm tựa để doanh nghiệp Việt bước vào các phân khúc có giá trị cao hơn. Giữ được vị thế ở Mỹ, vì thế, không còn là câu chuyện “giá rẻ”, mà là bài thi về năng lực chiến lược của doanh nghiệp Việt.
