Sản lượng sầu riêng bùng nổ nhưng giá trị vẫn “lép vế”
Sầu riêng Việt Nam xuất khẩu là câu chuyện một ngành hàng tăng sản lượng rất nhanh, vượt nhiều đối thủ trong khu vực, nhưng giá trị sầu riêng thị trường vẫn thấp hơn do chất lượng nông sản Việt Nam và thương hiệu chưa theo kịp tốc độ mở rộng diện tích. Nghịch lý này cho thấy nếu chỉ chạy theo số lượng, Việt Nam khó có thể cạnh tranh sầu riêng Thái Lan vốn đã xây dựng hình ảnh “vua trái cây” chất lượng cao trong mắt người tiêu dùng Trung Quốc. Tại một cuộc làm việc với lãnh đạo Chính phủ, đại diện doanh nghiệp cho biết trong 5 năm qua, sản lượng sầu riêng Việt Nam đã tăng khoảng 3 lần, thậm chí vượt Thái Lan, song giá trị thu về vẫn thấp hơn. Đây là lời cảnh báo rất rõ: thêm tấn hàng không đồng nghĩa thêm lợi nhuận nếu phần lớn chỉ là hàng trung bình, thậm chí chất lượng thấp. Nông dân và doanh nghiệp đang hưởng lợi trước mắt từ “cơn khát” sầu riêng của Trung Quốc, nhưng nền tảng chất lượng, chuỗi liên kết và thương hiệu lại chưa được đầu tư tương xứng, khiến biên lợi nhuận bị co lại khi cạnh tranh tăng lên.
Vì sao Thái Lan vẫn bán sầu riêng đắt hơn?
Trong nhiều năm, Thái Lan gần như thống trị thị trường sầu riêng tươi tại Trung Quốc, khi tầng lớp trung lưu nước này ngày càng ưa chuộng loại quả có mùi đặc trưng. Họ không thắng nhờ sản lượng khổng lồ, mà nhờ định vị sầu riêng là nông sản cao cấp: kiểm soát vùng trồng, chuẩn hóa đóng gói, ổn định chất lượng và xây dựng hình ảnh quốc gia chuyên về sầu riêng. Ngay cả khi nguồn cung tăng nhanh và xuất hiện khái niệm “tự do sầu riêng” trên mạng xã hội Trung Quốc để mô tả việc loại quả này phổ biến, dễ mua hơn, sầu riêng Thái vẫn giữ được vị thế cao về giá trị. Chính phủ nước này đặt mục tiêu đẩy kim ngạch sầu riêng lên mức cao hơn và triển khai mạnh các biện pháp kiểm soát chất lượng, logistics trong mùa thu hoạch. Sang năm 2026, Bangkok áp dụng chính sách “4 không”: không sầu riêng non, không sâu bệnh, không gian lận nguồn gốc, không tồn dư hóa chất bị cấm, kèm truy xuất nguồn gốc chặt từ vườn đến nhà đóng gói. Đây là bộ khung mà Việt Nam chưa làm đủ nên khó đòi giá cao.
Điểm yếu của sầu riêng Việt Nam: khai thác quá mức, chuỗi liên kết lỏng lẻo
Ở Việt Nam, sự bùng nổ diện tích sầu riêng phần lớn xuất phát từ “sốt giá” và nhu cầu tăng mạnh từ Trung Quốc, nhưng cách mở rộng lại thiếu quy hoạch, thiếu chuẩn chung về chất lượng nông sản Việt Nam. Đại diện một doanh nghiệp chế biến cho biết dù sản lượng tăng rất nhanh, tỷ lệ sản phẩm chất lượng cao đang giảm mạnh, trong khi hàng chất lượng thấp tăng lên. Nguyên nhân không chỉ do thời tiết mà còn vì khai thác cây quá mức, lệ thuộc vật tư nông nghiệp và liên kết chuỗi lỏng lẻo. Khi vùng trồng chạy theo năng suất, cây bị ép sức, quả dễ bị sâu bệnh, chất lượng thịt không ổn định, tỷ lệ hỏng sau thu hoạch cao. Việc hợp tác giữa nông dân – doanh nghiệp – hệ thống kiểm định chưa chặt khiến nhiều lô hàng bị rủi ro: chất lượng không đồng đều, truy xuất nguồn gốc chưa rõ, quy trình xử lý sau thu hoạch thiếu thống nhất. Trong bối cảnh nguồn cung toàn khu vực tăng, những điểm yếu này lập tức bị thị trường “trừng phạt” bằng giá thấp và yêu cầu kiểm tra gắt gao hơn.
Không thể cạnh tranh Thái Lan nếu chỉ bán rẻ và bán nhiều
Thị trường Trung Quốc vẫn là động lực lớn cho sầu riêng Việt Nam xuất khẩu, nhưng đồng thời cũng là nơi cạnh tranh khốc liệt giữa Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Philippines, Campuchia. Khi nhiều nước cùng tham gia, người mua Trung Quốc có thêm lựa chọn và sức ép giảm giá xuất hiện, đặc biệt tại các thời điểm dư cung. Nếu Việt Nam tiếp tục đặt trọng tâm vào tăng sản lượng, không nhanh chóng nâng chất lượng và thương hiệu, chúng ta sẽ bị kẹp ở phân khúc giá thấp, dễ tổn thương khi thị trường điều chỉnh. Thực tế nhiều ngành hàng khác như gạo, cà phê, gỗ cũng gặp bài toán tương tự: thuộc nhóm dẫn đầu thế giới về sản lượng và xuất khẩu nhưng chế biến sâu, thương hiệu và khả năng tham gia những khâu giá trị cao trong chuỗi còn hạn chế. Điều này cho thấy vấn đề không chỉ ở riêng sầu riêng, mà là cách phát triển nông nghiệp nói chung: coi tăng khối lượng là thành công, thay vì coi khả năng bán được giá cao, bền vững mới là thước đo. Thái Lan đã chuyển mạnh sang kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và chính sách quốc gia cho sầu riêng, trong khi Việt Nam mới ở giai đoạn nhận ra cần thay đổi.
Đổi chiến lược: từ “bùng nổ sản lượng” sang “định vị cao cấp”
Muốn nâng giá trị sầu riêng Việt Nam trên thị trường, điều cốt lõi là chuyển hướng từ tăng sản lượng sang cải thiện chất lượng, giá trị và vị thế của nông sản Việt Nam. Điều này không thể chỉ là khẩu hiệu, mà phải phản ánh trong từng mắt xích: từ quy hoạch vùng trồng gắn với giống phù hợp, quản lý vật tư nông nghiệp, chuẩn kỹ thuật chăm sóc, đến một hệ thống thu hái, đóng gói, bảo quản và kiểm định sau thu hoạch rõ ràng. Câu chuyện xây dựng thương hiệu sầu riêng có thể học từ cách doanh nghiệp gạo đề xuất: thương hiệu quốc gia gắn với giống, vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và khả năng cung ứng ổn định. Với sầu riêng, cần thêm các chứng nhận chất lượng, hệ thống nhận diện nguồn gốc dễ kiểm tra, và chiến lược định vị rõ ràng ở phân khúc trung – cao cấp, thay vì chấp nhận mãi ở nhóm giá thấp. Nếu không, dù Việt Nam có xuất khẩu nhiều hơn Thái Lan, phần giá trị sầu riêng thị trường mà chúng ta nhận về vẫn sẽ thua xa, và nông dân chỉ nhìn thấy tăng sản lượng mà không thấy tăng thu nhập.
