Từ sầu riêng đến cá rô phi: Việt Nam cần xuất khẩu giá trị, không chỉ sản lượng

Nghịch lý xuất khẩu nông sản Việt Nam: nhiều mà vẫn “rẻ”

Nghịch lý xuất khẩu nông sản Việt Nam là tình trạng nhiều mặt hàng đạt sản lượng lớn và kim ngạch tăng, thậm chí dẫn đầu khu vực, nhưng giá trị thu về trên mỗi đơn vị hàng hóa vẫn thấp, do tỷ lệ nông sản cao cấp còn ít, chất lượng không đồng đều, chế biến sâu hạn chế và thương hiệu yếu, khiến xuất khẩu nông sản Việt Nam chủ yếu cạnh tranh bằng khối lượng thay vì bằng giá trị gia tăng và vị thế trên thị trường quốc tế. Nói thẳng, mô hình tăng trưởng hiện nay vẫn mang màu sắc “bán buôn nguyên liệu” hơn là kinh doanh nông sản cao cấp. Tăng trưởng kim ngạch 9 tháng lĩnh vực nông, lâm, thủy sản lên 56,3 tỷ USD cho thấy sức sản xuất mạnh, nhưng phía sau con số đẹp là hàng loạt ngành hàng bị chèn biên lợi nhuận vì phải bán rẻ so với chất lượng tiềm năng. Đây không chỉ là câu chuyện của một vài mặt hàng, mà là dấu hiệu mô hình phát triển đã đến giới hạn.

Sầu riêng vượt Thái Lan về sản lượng nhưng vẫn thua về giá trị

Sầu riêng là minh họa rõ nhất cho tình trạng sầu riêng giá trị thấp khi cạnh tranh với Thái Lan. Trong 5 năm, sản lượng sầu riêng Việt Nam tăng khoảng 3 lần và đã vượt Thái Lan, nhưng giá trị xuất khẩu thu về vẫn thấp hơn. Tệ hơn, tỷ lệ sản phẩm chất lượng cao giảm mạnh trong khi hàng chất lượng thấp lại tăng, nghĩa là chúng ta đang mở rộng diện tích theo hướng phá giá chính mình. Nguyên nhân, theo đại diện doanh nghiệp chế biến, không chỉ là thời tiết mà đến từ việc khai thác cây quá mức, sử dụng vật tư nông nghiệp thiếu kiểm soát và liên kết chuỗi lỏng lẻo. Mô hình “chạy theo mùa sầu riêng” đẩy nông dân vào vòng xoáy tăng sản lượng bằng mọi giá, còn doanh nghiệp xuất khẩu nông sản Việt Nam thì phải gánh rủi ro chất lượng. Khi thiếu đồng bộ về giống, quy trình thu hoạch và truy xuất, sầu riêng Việt khó bước vào phân khúc nông sản cao cấp, dù tiềm năng không hề thua kém.

Dừa và cá rô phi: khi Việt Nam chứng minh có thể bán chất lượng

Điểm sáng hiếm hoi là dừa và cá rô phi cho thấy Việt Nam hoàn toàn có thể nâng cao giá trị xuất khẩu nếu tổ chức lại chuỗi giá trị. Dừa từng chỉ là loại quả ven đường, nhưng hiện đã vươn lên dẫn đầu nhóm rau quả Việt xuất sang Mỹ với giá trị hơn 105 triệu USD trong 7 tháng, vượt xa xoài và thanh long. Sự bứt phá này đến từ cách tiếp cận mới: chọn giống dừa phù hợp khẩu vị, xây dựng vùng nguyên liệu chuẩn hóa và cải thiện khâu bảo quản sản phẩm xuất khẩu. Trên mặt trận thủy sản, cá rô phi từ một loài cá bình dân đã nâng vị thế nhờ đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe để lên bàn sashimi tại thị trường khó tính như Nhật Bản. Để bước chân vào phân khúc tiêu thụ sống, nguyên liệu cá phải đạt chuẩn về môi trường nước nuôi, độ sạch thịt và truy xuất nguồn gốc minh bạch. Khi doanh nghiệp tập trung vào chất lượng và tiêu chuẩn thay vì chỉ tăng sản lượng, cá rô phi cho thấy đường lên nông sản cao cấp không hề xa.

Kim ngạch 56,3 tỷ USD: không thể hài lòng nếu vẫn bán thô

Kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 9 tháng đạt 56,3 tỷ USD, tăng 7,8% so với cùng kỳ, tạo cơ sở để hoàn thành mục tiêu 74,2 tỷ USD. Nhưng nếu vẫn chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu, sơ chế, con số lớn này dễ trở thành “bong bóng khối lượng” hơn là sức mạnh giá trị. Nhiều mặt hàng như cà phê, gạo, cao su, sắn ghi nhận tăng về lượng nhưng giảm về giá trị, cho thấy bán được nhiều hơn không đồng nghĩa với cạnh tranh tốt hơn. Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc đã chỉ ra nghịch lý: Việt Nam thuộc nhóm quốc gia sản xuất cà phê hàng đầu thế giới, nhưng thương hiệu cà phê lại chưa tương xứng, phần giá trị lớn ở các khâu sau sản xuất thuộc về doanh nghiệp nước ngoài. Đây là lời cảnh báo cho toàn bộ ngành xuất khẩu nông sản Việt Nam: nếu không bước lên các khâu chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và logistics hiện đại, chúng ta sẽ tiếp tục làm “công xưởng nguyên liệu” cho người khác thu lợi.

Từ chạy theo sản lượng sang chiến lược giá trị và thương hiệu

Muốn cạnh tranh với Thái Lan và các đối thủ trong phân khúc nông sản cao cấp, Việt Nam phải dứt khoát chuyển từ tư duy sản lượng sang tư duy giá trị. Nhiều ý kiến đã nhấn mạnh yêu cầu chuyển hướng từ gia tăng sản lượng sang cải thiện chất lượng, giá trị và vị thế nông sản Việt trên thị trường thế giới. Điều đó không thể đạt được nếu chúng ta tiếp tục sản xuất những gì mình có, thay vì tổ chức sản xuất theo nhu cầu và tiêu chuẩn của từng thị trường. Giải pháp không nằm ở khẩu hiệu mà ở việc tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến, chuẩn hóa vùng nguyên liệu, kiểm soát vật tư nông nghiệp, đầu tư công nghệ bảo quản, logistics và dữ liệu truy xuất. Chính sách hỗ trợ cần tập trung vào những khâu tạo giá trị lâu dài như chế biến, thương hiệu, năng lực đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, thay vì chỉ khuyến khích mở rộng diện tích. Khi nông dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cùng chia sẻ mục tiêu xuất khẩu giá trị, không chỉ sản lượng, nghịch lý “bán nhiều mà vẫn rẻ” mới có cơ hội được giải quyết.