Xu hướng bùng nổ mới của xuất khẩu nông sản Đông Nam Á
Xuất khẩu nông sản Đông Nam Á là quá trình các quốc gia trong khu vực đưa các mặt hàng nông nghiệp như sầu riêng, rau quả và gạo ra thị trường thế giới, qua đó tạo nguồn ngoại tệ, tái cấu trúc sản xuất và nâng vị thế chuỗi cung ứng nông nghiệp trong thương mại toàn cầu. Trong năm nay, câu chuyện không còn là tăng trưởng cầm chừng mà là một làn sóng bùng nổ mới: rau quả liên tiếp đạt mốc rau quả 1 tỷ USD, sầu riêng xuất khẩu vươn lên nhóm nông sản có giá trị cao nhất, còn gạo Việt Nam xuất khẩu bước vào chu kỳ giá phục hồi. Sự kết hợp giữa nhu cầu toàn cầu tăng, nguồn cung khu vực được tổ chức lại và chiến lược tập trung vào sản phẩm giá trị gia tăng đang đẩy xuất khẩu nông sản Đông Nam Á sang một giai đoạn đòi hỏi tham vọng lớn hơn, nhưng cũng kèm theo rủi ro cao hơn về thị trường và chi phí đầu vào.
Rau quả vượt mốc 1 tỷ USD, sầu riêng dẫn dắt cuộc chơi
Tín hiệu đáng chú ý nhất trong bức tranh xuất khẩu nông sản Đông Nam Á là sự bứt tốc của rau quả. Tính đến ngày 18/8, kim ngạch rau quả đạt 1,1 tỷ USD, tăng 1,4% so với tháng trước và tăng 14,6% so với cùng kỳ. Đây cũng là tháng thứ hai liên tiếp rau quả vượt mốc 1 tỷ USD, sớm hơn một tháng so với năm trước. Câu chuyện không chỉ là tăng về lượng, mà là sự dịch chuyển sang những mặt hàng có giá trị cao hơn, điển hình là sầu riêng xuất khẩu. Lũy kế 7 tháng, sầu riêng đạt khoảng 1,8 tỷ USD và tăng gần 30% so với cùng kỳ; nếu duy trì đà này, kim ngạch cả năm có thể cán mốc 4 tỷ USD. VINAFRUIT thẳng thắn thừa nhận "đà tăng trưởng này chủ yếu nhờ vào mặt hàng sầu riêng ở Tây Nguyên đang vào thu hoạch chính vụ". Điều này cho thấy cấu trúc tăng trưởng đang ngày càng phụ thuộc vào một số sản phẩm chủ lực, vừa tạo cú hích, vừa tiềm ẩn rủi ro nếu thị trường đột ngột siết lại.
Gạo Việt Nam xuất khẩu: giá phục hồi giữa bối cảnh thiếu hụt toàn cầu
Trái ngược với sự bùng nổ của rau quả, gạo Việt Nam xuất khẩu đang ở trạng thái vừa kỳ vọng vừa dè chừng. Tổng lượng gạo xuất khẩu cả năm được dự kiến khoảng 7,738 triệu tấn, với hơn 2 triệu tấn cần được đẩy đi từ giữa tháng 8 đến cuối năm. Dù giá xuất khẩu bình quân các tháng đầu năm ở mức thấp, từ tháng 7 giá đã lần đầu cao hơn cùng kỳ và đạt mức cao nhất kể từ giữa năm trước. Quan trọng hơn, cán cân cung – cầu gạo thế giới trong niên vụ 2026/2027 được dự báo chuyển sang trạng thái thâm hụt. Đây là nền tảng để tin rằng kim ngạch gạo những tháng cuối năm sẽ được cải thiện, đặc biệt khi thương mại gạo toàn cầu duy trì ở mức kỷ lục. Tuy nhiên, một lần nữa, lợi thế không tự động biến thành lợi nhuận nếu Việt Nam không cải thiện năng lực cạnh tranh về giá và chất lượng, nhất là trong bối cảnh chi phí phân bón, vận tải và năng lượng vẫn cao.
Thị trường Bắc Mỹ nông sản và bài học giá trị gia tăng
Một điểm xoay chiến lược quan trọng là hướng ra thị trường Bắc Mỹ nông sản. Dữ liệu cho thấy doanh thu xuất khẩu của một doanh nghiệp thủy sản lớn sang Bắc Mỹ tăng 44,5%, đưa khu vực này trở thành thị trường chiếm tới 37,5% tổng doanh thu. Trong khi đó, thị trường Nhật lại giảm 14,1% và thị trường nội địa giảm sâu. Đây không chỉ là câu chuyện của thủy sản, mà là tín hiệu cho thấy các doanh nghiệp nông sản Đông Nam Á hoàn toàn có thể bù đắp sự sụt giảm ở thị trường truyền thống bằng việc tái định hướng sang các thị trường chấp nhận sản phẩm chế biến và có sức chi trả cao hơn. Doanh nghiệp này lý giải kết quả tích cực đến từ việc tập trung vào mặt hàng giá trị gia tăng, có biên lợi nhuận tốt hơn sản phẩm thông thường. Đó chính là bài học sống động cho nông sản: muốn thoát khỏi bẫy gia công nguyên liệu, không thể chỉ trông vào sản lượng, mà phải dồn lực vào chế biến sâu, tiêu chuẩn cao và thương hiệu.
Cơ hội và thách thức cho tham vọng tỷ USD dài hạn
Bức tranh chung cho thấy xuất khẩu nông sản Đông Nam Á, với nòng cốt là sầu riêng xuất khẩu, rau quả 1 tỷ USD và gạo Việt Nam xuất khẩu, đang tiến rất gần mục tiêu nhiều tỷ USD mỗi năm. Rau quả được kỳ vọng sớm đạt mốc 10 tỷ USD nếu duy trì đà hiện tại, trong khi gạo có dư địa tăng giá nhờ thiếu hụt nguồn cung toàn cầu và nhu cầu dự trữ lương thực tăng. Tuy nhiên, thách thức không nhỏ: chi phí đầu vào cao, nguy cơ áp thuế tự vệ, cạnh tranh từ Thái Lan, Ấn Độ, Campuchia và rủi ro thời tiết cực đoan đều có thể làm mỏng biên lợi nhuận. Kết luận không thể trung tính: nếu khu vực vẫn duy trì tư duy “lấy sản lượng bù giá”, làn sóng bùng nổ hôm nay có thể nhanh chóng biến thành áp lực dư cung ngày mai. Ngược lại, nếu coi giá trị gia tăng là trục chính, tận dụng tốt thị trường Bắc Mỹ và các phân khúc chất lượng cao, xuất khẩu nông sản Đông Nam Á có cơ hội bước sang một thập kỷ mới với vị thế khác hẳn trên bản đồ thương mại nông nghiệp.
