STEM bắt đầu khi kiến thức được đem ra sử dụng
Giáo dục STEM là cách tổ chức học tập kết nối khoa học, công nghệ, kỹ thuật và Toán học để học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề thực tiễn. Vì thế, thước đo của một tiết học STEM không phải là số thuật ngữ liên môn được nhắc đến, mà là điều học sinh có thể quan sát, tính toán, thử nghiệm và tạo ra.
Tại Trường THCS Võ Thị Sáu, phường An Biên, chuyên đề cấp thành phố về dạy Toán theo định hướng STEM đặt trọng tâm vào năng lực vận dụng kiến thức toán học. Cô Đỗ Thị Quyên cùng học sinh lớp 8B1 thực hiện bài học vận dụng tính chất hình thoi, hình vuông để thiết kế sản phẩm STEM. Cách tiếp cận này đáng chú ý vì đưa hình học ra khỏi trang vở: cạnh, góc và đường chéo trở thành căn cứ để thiết kế, đo đạc và đánh giá sản phẩm.
Trong hệ sinh thái STEM, Toán học giữ vai trò cốt lõi: giúp mô hình hóa tình huống, kiểm tra tính chính xác và cân nhắc cách dùng vật liệu. Bài học còn mở rộng tới tối ưu hóa vật liệu, qua đó gắn tư duy hình học với yêu cầu tiết kiệm và hiệu quả trong sản xuất. Đây là hướng dạy Toán STEM thuyết phục hơn việc chỉ thêm một hoạt động thủ công vào cuối tiết.
Tập huấn là điểm khởi đầu, không phải đích đến
Muốn có những bài học như vậy, giáo viên cần được trang bị cách lựa chọn chủ đề, kết nối môn học và tổ chức hoạt động phù hợp với điều kiện trường lớp. Trong hai ngày 30 và 31-10, Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Văn phòng Plan tại Tuyên Quang tập huấn dạy học STEM tích hợp cho giáo viên cốt cán THCS tại các trường thụ hưởng dự án Plan ở phường Hà Giang 2.
Có 60 giáo viên từ 20 trường tham gia. Nội dung gồm xây dựng chủ đề giáo dục STEM phù hợp chương trình và thực tế địa phương, tiếp cận phương pháp dạy học tích cực, đồng thời trao đổi cách tổ chức câu lạc bộ STEM theo năng lực, sở thích của học sinh. Quy mô ấy tạo được một mạng lưới giáo viên nòng cốt, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc họ có thể chuyển nội dung tập huấn thành bài học cụ thể và chia sẻ kinh nghiệm trong tổ chuyên môn.
Trong STEM cấp THCS, giáo viên không cần làm thay học sinh hay đưa sẵn mọi lời giải. Vai trò quan trọng hơn là chọn vấn đề vừa sức, đặt câu hỏi gợi mở, hướng dẫn cách kiểm chứng và bảo đảm kiến thức môn học vẫn là nền tảng. Tập huấn giáo viên STEM vì vậy chỉ thật sự phát huy tác dụng khi đi cùng thực hành, phản hồi và điều chỉnh bài dạy.
Trải nghiệm biến bài học thành năng lực
Ở tiết học tại Võ Thị Sáu, học sinh kết hợp kiến thức Toán với kỹ năng số và nội dung liên môn; các em được hướng dẫn dùng công cụ AI để tìm thông tin rồi tự kiểm chứng bằng tư duy phản biện toán học. Báo cáo sản phẩm cũng tạo cơ hội rèn giao tiếp, hợp tác và sự tự tin; việc nhận xét ưu, nhược điểm đòi hỏi các em trung thực với kết quả.
Trải nghiệm không nhất thiết phải diễn ra trong phòng học được trang bị nhiều thiết bị. Một hoạt động ngoài lớp ở vùng cao cho thấy học sinh có thể tìm hiểu chu kỳ sinh trưởng của lúa nương, đặc điểm đất địa phương và cách vận dụng kiến thức khoa học, kỹ thuật để cải thiện sản xuất. Khi học sinh tự nêu câu hỏi và tìm cách trả lời, quan sát thực tế trở thành điểm xuất phát cho tư duy và giải quyết vấn đề.
Đó là lý do hoạt động trải nghiệm không nên bị xem như phần minh họa vui mắt sau bài giảng. Nó giúp học sinh nhận ra vì sao cần đo đạc, tính toán và kiểm tra giả định. Giáo viên tạo khung học tập; học sinh làm, thử, trao đổi và sửa. Khi vai trò ấy được phân chia rõ, giáo dục STEM có thể phát triển năng lực hợp tác, giao tiếp, sáng tạo và ứng dụng công nghệ thay vì dừng ở một sản phẩm trưng bày.
Muốn STEM bền vững, phải nối tập huấn với thực hành
Các chuyên đề dạy Toán và đợt tập huấn ở Tuyên Quang cho thấy hai mắt xích cần đi cùng nhau: giáo viên được bồi dưỡng để thiết kế bài học, còn học sinh cần được thực hành trong những tình huống gắn với đời sống. Nếu thiếu trải nghiệm, kiến thức liên môn dễ chỉ nằm trên kế hoạch; nếu thiếu nền tảng chuyên môn, hoạt động làm sản phẩm có thể vui nhưng không giúp học sinh hiểu sâu.
Giai đoạn 2027–2029, dự án Plan dự kiến hỗ trợ thành lập và duy trì câu lạc bộ STEM/Robotic, bổ sung thiết bị và đồ dùng cho phòng học STEM, đồng thời tổ chức sinh hoạt chuyên môn, giám sát và tư vấn triển khai bài học, dự án. Dự án cũng khuyến khích học sinh, đặc biệt là học sinh nữ, tham gia nghiên cứu khoa học, kỹ thuật và trải nghiệm sáng tạo. Đây là những bước tiếp nối thiết thực, miễn là nguồn lực được gắn với mục tiêu học tập rõ ràng.
Kết luận, đưa STEM vào trường học không đồng nghĩa với việc biến mọi tiết học thành dự án lớn. Điều cần thiết là giáo viên biết chọn một vấn đề phù hợp, giúp học sinh dùng kiến thức môn học để thử giải pháp và đánh giá kết quả. Từ tiết Toán về hình thoi, hình vuông đến trải nghiệm tìm hiểu ruộng lúa, giá trị của STEM nằm ở chỗ học sinh biết vận dụng điều đã học vào thế giới quanh mình.
