Thương mại Trung Quốc-ASEAN: từ bùng nổ kim ngạch đến tái định nghĩa hợp tác
Thương mại Trung Quốc ASEAN là tổng thể các hoạt động trao đổi hàng hóa, dịch vụ và đầu tư giữa Trung Quốc và các quốc gia Đông Nam Á trong khuôn khổ hợp tác song phương và đa phương, bao gồm thương mại hàng hóa truyền thống, thương mại dịch vụ số, thương mại xanh, cùng những sáng kiến kết nối chuỗi cung ứng và tài chính khu vực, đang ngày càng đóng vai trò trung tâm trong tăng trưởng kinh tế khu vực và định hình lại cấu trúc kinh tế châu Á.
Điểm đáng nói hiện nay không chỉ là quy mô giao thương mở rộng, mà là cách các bên chủ động tái định nghĩa nội dung hợp tác. Từ tháng 1-7, tổng kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc và ASEAN tăng 24,7%, nâng tỷ trọng lên 21,8% tổng ngoại thương của Trung Quốc. Con số này cho thấy ASEAN không còn là “phần phụ” trong chiến lược đối ngoại kinh tế của Bắc Kinh, mà là một trụ cột ưu tiên. Quan trọng hơn, Trung Quốc công khai cam kết mở rộng nhập khẩu hàng hóa chất lượng cao từ ASEAN để nâng quy mô thương mại song phương, đồng thời khai phá các không gian hợp tác mới trong thương mại dịch vụ, thương mại số và thương mại xanh. Lựa chọn này mang tính chiến lược: Bắc Kinh chấp nhận chuyển từ vai trò “công xưởng xuất khẩu” sang đối tác tiêu dùng và công nghệ, mở cửa cho doanh nghiệp ASEAN chen chân sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Chiến lược "Trung Quốc + N": mở rộng bản đồ hợp tác kinh tế ASEAN
Nếu giai đoạn trước, hợp tác thương mại Trung Quốc ASEAN bị chi phối bởi mô hình "Trung Quốc + 1" – chọn thêm một điểm đến để đa dạng hóa rủi ro – thì giờ đây, logic đó đã lỗi thời. Chiến lược “Trung Quốc + N” được các doanh nghiệp Trung Quốc ưu tiên, với hoạt động được phân bổ trên nhiều thị trường ASEAN thay vì chỉ xây dựng một cơ sở sản xuất thay thế duy nhất. Nói thẳng, ASEAN không còn là "một lựa chọn dự phòng" mà là một hệ sinh thái đa trung tâm, nơi từng quốc gia đảm nhận những vai trò chuyên biệt trong mạng lưới sản xuất và dịch vụ. Indonesia thu hút đầu tư tinh luyện và chế biến khoáng sản cho chuỗi xe điện, Thái Lan tận dụng nền tảng công nghiệp ô tô cho sản xuất xe điện, Malaysia chuyển sang các hoạt động giá trị gia tăng cao trong bán dẫn và sản xuất tiên tiến, trong khi Singapore trở thành trụ sở khu vực và điểm đến cho phòng thí nghiệm AI, trung tâm R&D.
Động lực của “Trung Quốc + N” không xuất phát từ thiện chí thuần túy, mà từ sức ép địa chính trị và thương mại. Chính sách thuế quan của Mỹ cùng căng thẳng địa chính trị và gián đoạn thương mại buộc doanh nghiệp phải xây dựng chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu tốt hơn, phân bổ trên nhiều thị trường. Điều này vô tình mở rộng không gian hợp tác kinh tế giữa các quốc gia ASEAN: một doanh nghiệp Trung Quốc muốn an toàn chuỗi cung ứng buộc phải kết nối đồng thời với nhiều nền kinh tế trong khu vực. Làn sóng này kéo theo tăng trưởng kinh tế khu vực, khi đầu tư và hoạt động sản xuất không “đổ dồn” vào một điểm, mà phân bổ rộng, giúp nhiều nước tận dụng cơ hội để nâng cấp năng lực công nghiệp và dịch vụ. Từ góc nhìn ASEAN, thách thức là phải nhanh chóng xác định vai trò riêng trong mạng lưới “Trung Quốc + N”, thay vì cạnh tranh thuần túy về chi phí.
Từ thương mại hàng hóa đến thương mại dịch vụ số và thương mại xanh
Sự tăng trưởng của thương mại Trung Quốc ASEAN đang cho thấy một bước chuyển trọng tâm: từ giao dịch hàng hóa truyền thống sang thương mại dịch vụ số và thương mại xanh ASEAN. Trung Quốc không chỉ nói tới việc nhập khẩu hàng hóa chất lượng cao, mà còn nhấn mạnh việc khai phá không gian hợp tác mới, tạo lực đẩy mạnh mẽ cho thương mại dịch vụ, thương mại số và thương mại xanh. Đây là bước xoay mang tính chiến lược bởi thương mại hàng hóa, dù vẫn quan trọng, đã đạt độ bão hòa nhất định; tăng trưởng tiếp theo phải đến từ dịch vụ, dữ liệu và các mô hình năng lượng sạch. Việc xây dựng Trung tâm Hợp tác ứng dụng AI Trung Quốc-ASEAN tại Quảng Tây cho thấy Bắc Kinh muốn biến khu vực biên giới này thành cầu nối công nghệ, chứ không chỉ là cửa khẩu giao nhận hàng hóa vật chất.
Thương mại dịch vụ số, ở đây, không chỉ là thương mại điện tử mà còn gồm thanh toán số, tài chính xuyên biên giới bằng đồng nhân dân tệ, dịch vụ dữ liệu và các giải pháp AI cho doanh nghiệp, chính phủ, tiêu dùng. Khối lượng thanh toán xuyên biên giới bằng nhân dân tệ giữa Trung Quốc và ASEAN đã tăng 35%, cho thấy dịch vụ tài chính số đang trở thành hạ tầng mới của hợp tác kinh tế. Một khoản vay hợp vốn gần đây cho doanh nghiệp công nghiệp tại ASEAN đã kết hợp cả vốn bằng USD và nhân dân tệ, biểu thị sự dịch chuyển từ phụ thuộc đơn nhất vào đồng USD sang cấu trúc tiền tệ đa dạng hơn. Trong khi đó, thương mại xanh ASEAN mở ra cơ hội cho các nước có tài nguyên, nền tảng công nghiệp và tham vọng chuyển dịch năng lượng: từ chuỗi giá trị xe điện ở Indonesia và Thái Lan đến sản xuất bán dẫn tiết kiệm năng lượng và trung tâm dữ liệu tại Malaysia.
CAEXPO và FTA 3.0: nền tảng thể chế cho làn sóng tăng trưởng mới
Không thể nói về thương mại Trung Quốc ASEAN hiện nay mà bỏ qua các thiết chế đang được nâng cấp để phù hợp với thực tế số hóa và xanh hóa. Hội chợ triển lãm Trung Quốc-ASEAN (CAEXPO) lần thứ 23 sẽ được tổ chức từ ngày 17 đến 21/9 tại Nam Ninh, Quảng Tây, với hơn 2.200 doanh nghiệp Trung Quốc và gần 1.000 công ty từ ASEAN tham gia. Điểm mới không chỉ là quy mô, mà là cách sự kiện thiết kế một không gian chuyên biệt giới thiệu nhu cầu ứng dụng và công nghệ của ASEAN, giúp doanh nghiệp Trung Quốc kết nối trúng đích với đối tác. Khu vực triển lãm AI được nâng cấp và một "chợ Trí tuệ Nhân tạo" với hơn 400 mô hình sản phẩm cho khách hàng trải nghiệm và mua sắm trực tiếp cho thấy thương mại dịch vụ số đang được coi như sản phẩm cụ thể, chứ không phải khái niệm trừu tượng.
Trên tầng thể chế, Nghị định thư nâng cấp Khu vực mậu dịch tự do (FTA) Trung Quốc-ASEAN phiên bản 3.0 được ký tháng 10/2025, và Trung Quốc tuyên bố sẽ tích cực đưa văn bản này sớm có hiệu lực và đi vào thực tiễn. Một khi FTA 3.0 vận hành đồng bộ với chiến lược “Trung Quốc + N”, môi trường kinh doanh trên hành lang Trung Quốc-ASEAN sẽ bước sang giai đoạn mới. Standard Chartered dự báo hoạt động kinh doanh của ngân hàng trên hành lang này sẽ tăng tốc trong ba năm tới, khi ngày càng nhiều doanh nghiệp Trung Quốc mở rộng và củng cố hiện diện tại Đông Nam Á, với tăng trưởng dự kiến vượt giai đoạn trước. Nói cách khác, thể chế thương mại và tài chính đang được chỉnh lại nhịp cho phù hợp với cấu trúc hợp tác mới, nơi dịch vụ số, thương mại xanh và thương mại dịch vụ trở thành động lực tăng trưởng chính và tăng trưởng kinh tế khu vực được kỳ vọng sẽ tăng tốc.
Kết luận: Cơ hội nhiều nhưng không dành cho những nền kinh tế thụ động
Tăng trưởng kinh tế Trung Quốc và ASEAN được dự kiến sẽ tăng tốc khi chiến lược “Trung Quốc + N” ngày càng phổ biến, thương mại dịch vụ số và thương mại xanh trở thành trục mới của quan hệ song phương. Nhưng cơ hội này không tự động chuyển hóa thành lợi ích, nhất là với các nền kinh tế còn dựa nhiều vào xuất khẩu hàng hóa thô hoặc lợi thế chi phí thấp. Khi doanh nghiệp Trung Quốc không còn chỉ tìm kiếm chi phí sản xuất thấp, mà quan tâm đến chuỗi cung ứng chống chịu tốt, giá trị gia tăng và thị trường tiêu dùng bản địa, ASEAN bị buộc phải nâng chuẩn chính sách, hạ tầng và nhân lực nếu muốn giữ vai trò trung tâm.
Nhìn từ góc độ chiến lược, thương mại Trung Quốc ASEAN trong giai đoạn mới là cuộc cạnh tranh "chủ động thiết kế" hay "bị động thích ứng". Những nước biết khai thác thương mại xanh ASEAN và thương mại dịch vụ số để xây dựng bản sắc kinh tế riêng sẽ thu hút vốn và công nghệ, tham gia sâu vào các mạng lưới "Trung Quốc + N". Ngược lại, nếu chỉ chờ đợi dòng đầu tư và đơn hàng, không đầu tư vào năng lực công nghệ, tài chính số, nhân lực và thể chế, cơ hội sẽ dần dịch chuyển sang các quốc gia khác trong khu vực. Bài toán đặt ra cho từng nước ASEAN không phải là có tham gia hay không, mà là tham gia với vị thế nào: công xưởng gia công, hay đối tác bình đẳng trong chuỗi giá trị số và xanh đang hình thành.
