Trung Quốc – ASEAN: Quan hệ thương mại song hành và sự lệ thuộc hai chiều
Thương mại Trung Quốc ASEAN là mối quan hệ kinh tế – thương mại song phương trong đó Trung Quốc giữ vai trò đối tác lớn nhất của các nước Đông Nam Á, đồng thời ASEAN ngày càng trở thành trung tâm sản xuất, thị trường tiêu dùng và đối tác thương mại hàng đầu trong chiến lược hội nhập khu vực của Trung Quốc, với cấu trúc hợp tác trải dài từ hàng hóa, dịch vụ, đầu tư đến kinh tế số và thương mại xanh. Trung Quốc đã duy trì vị trí đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN trong 17 năm liên tiếp, trong khi ASEAN cũng là đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc trong 6 năm liền. Điều này không chỉ phản ánh mức độ gắn kết sâu của hợp tác kinh tế khu vực mà còn đặt ra câu hỏi: ASEAN đang tận dụng hay đang phụ thuộc vào động lực từ nền kinh tế láng giềng này?
Tăng trưởng ấn tượng: Con số đẹp nhưng ẩn chứa rủi ro
Việc kim ngạch thương mại song phương tiếp tục tăng mạnh cho thấy quỹ đạo tăng trưởng hiện tại đang nghiêng về “mở rộng quy mô bằng mọi giá” nhiều hơn là tái cấu trúc theo chiều sâu. Tổng thương mại Trung Quốc – ASEAN trong 7 tháng đầu năm đạt mức rất cao và chiếm tới 21,8% tổng kim ngạch ngoại thương của Trung Quốc, trong đó đáng chú ý là tổng vốn đầu tư hai chiều tích lũy cùng doanh thu từ các dự án nhận thầu của doanh nghiệp Trung Quốc tại ASEAN đã vượt mốc 515 tỷ USD. Đây là bước tiến lớn, nhưng cũng cho thấy dòng vốn và chuỗi cung ứng của khu vực đang phụ thuộc mạnh vào một đối tác duy nhất. Nếu ASEAN không chủ động đa dạng hóa đối tác và nâng sức cạnh tranh nội khối, “thành công” này có thể biến thành áp lực lớn trong dài hạn.
Hàng hóa chất lượng cao và thương mại xanh: Cửa sổ cơ hội cho ASEAN
Trung Quốc tuyên bố sẽ mở rộng nhập khẩu hàng hóa chất lượng cao từ ASEAN như một bước chuyển từ tăng trưởng theo lượng sang theo chất. Đây là cơ hội vàng cho những nền kinh tế đủ năng lực tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi xanh. Theo Nghị định thư nâng cấp Khu vực thương mại tự do Trung Quốc – ASEAN phiên bản 3.0, hợp tác được mở rộng sang kinh tế số, kinh tế xanh, tiêu chuẩn và chuỗi sản xuất – cung ứng. Điều này đồng nghĩa thương mại xanh ASEAN sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành “tấm vé vào cửa” chuỗi giá trị mới. Những quốc gia chủ động đầu tư công nghệ sạch, logistics xanh và tiêu chuẩn ESG sẽ chiếm ưu thế; ngược lại, nước nào chỉ cạnh tranh bằng chi phí rẻ sẽ sớm bị đẩy xuống phân khúc thấp, dễ bị thay thế.
Thương mại số Đông Nam Á và cuộc đua AI trong hợp tác khu vực
Một trục tăng trưởng mới đang hình thành quanh thương mại số Đông Nam Á và ứng dụng AI. Phiên bản 3.0 của FTA Trung Quốc – ASEAN đã đưa kinh tế số vào trọng tâm hợp tác, trong khi Trung Quốc cam kết khai phá các không gian mới như thương mại dịch vụ, thương mại số và thương mại xanh. Tại Hội chợ CAEXPO lần thứ 23, khu vực triển lãm công nghệ trí tuệ nhân tạo được nâng cấp với hàng trăm mô hình sản phẩm, hình thành một “chợ Trí tuệ Nhân tạo” cho doanh nghiệp hai bên. Đồng thời, Quảng Tây đang xây dựng Trung tâm Hợp tác ứng dụng AI Trung Quốc – ASEAN nhằm đóng vai trò “cầu nối” khu vực. Đây là bước đi chiến lược, vì ai nắm được dữ liệu, nền tảng và tiêu chuẩn kỹ thuật trong thương mại số sẽ nắm luôn “luật chơi” của chuỗi giá trị mới.
Từ FTA 3.0 tới CAEXPO 23: Cần chiến lược chủ động, không chỉ là tham gia
FTA phiên bản 3.0 đã được ký kết và mục tiêu hiện nay là sớm đưa vào thực thi thực chất. Điều này, cùng với việc triển khai Hiệp định RCEP và chuỗi sáng kiến kết nối khu vực, sẽ tiếp tục tạo thuận lợi cho lưu chuyển hàng hóa, vốn và công nghệ. CAEXPO lần thứ 23 tại Nam Ninh, diễn ra từ ngày 17–21/9, được thiết kế như một “hub” kết nối chuỗi công nghiệp và chuỗi cung ứng khu vực. Tuy nhiên, tham gia sự kiện và ký FTA không đủ. Nếu ASEAN chỉ xem đây là sân chơi để bán thêm hàng hóa, khu vực sẽ bỏ lỡ cơ hội định vị mình trong các mắt xích giá trị cao hơn của thương mại Trung Quốc ASEAN. Bài toán không còn là “có tham gia hay không”, mà là “tham gia với năng lực nào, ở vị thế nào và với chiến lược dài hạn ra sao”.
