Từ 4 chương trình rời rạc đến một khung tổng thể có trọng tâm
Việc hợp nhất 4 chương trình mục tiêu quốc gia hiện hành thành một chương trình tổng thể là bước tái cấu trúc chính sách phát triển văn hóa – xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi, nhằm khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực, chồng chéo nhiệm vụ và chậm giải ngân vốn đầu tư công, đồng thời tạo ra một khung quản lý duy nhất để điều phối hiệu quả vốn đầu tư 2026-2030. Bộ Tài chính đã trình Chính phủ phương án hợp nhất các chương trình xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển vùng dân tộc thiểu số, chương trình hiện đại hóa giáo dục, phát triển văn hóa và chăm sóc sức khỏe thành một chương trình tổng thể giai đoạn 2026-2030. Đề xuất này tiếp tục được Chính phủ trình lên Ủy ban Thường vụ Quốc hội để xin ý kiến về việc tích hợp thành một chương trình mục tiêu quốc gia thống nhất. Trọng tâm không phải đổi mục tiêu, mà là đổi cách quản lý, phân bổ và giám sát nguồn lực.
808.558 tỷ đồng và tham vọng cải cách quản lý vốn đầu tư
Điểm gây chú ý nhất trong phương án hợp nhất chương trình mục tiêu quốc gia là quy mô vốn: tổng vốn huy động giai đoạn 2026-2030 dự kiến đạt 808.558 tỷ đồng, trong đó ngân sách trung ương khoảng 345.000 tỷ đồng. Giai đoạn này, riêng phần ngân sách trung ương dự kiến cho các chương trình tăng lên 362.725,657 tỷ đồng, tương đương 187,8% so với giai đoạn trước. Theo tờ trình, cơ cấu ngân sách sẽ được điều chỉnh theo hướng 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên, nhằm ưu tiên cải cách hạ tầng Việt Nam và các dự án tạo sản phẩm đầu ra rõ ràng. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: "Tỷ lệ giải ngân nguồn vốn ngân sách Trung ương đến hết năm 2025 chỉ đạt 76,8%", cho thấy quy mô vốn lớn nhưng hiệu quả sử dụng còn thấp. Nếu hợp nhất mà không siết chặt kỷ luật giải ngân, chương trình rất dễ trở thành một khung chính sách đồ sộ nhưng ì ạch.
Vì sao phải hợp nhất: Giải quyết dàn trải, chồng chéo và chậm giải ngân
Động lực của cuộc hợp nhất không xuất phát từ ý chí chính trị thuần túy, mà từ những con số đáng lo về hiệu quả thực thi. Các chương trình mục tiêu quốc gia hiện nay bị đánh giá là dàn trải, văn bản hướng dẫn cồng kềnh, đối tượng, địa bàn và nhiệm vụ giao thoa, trong khi lập kế hoạch, chuẩn bị dự án chưa gắn với điều kiện thực hiện và khả năng giải ngân. Kết quả là đến hết năm 2025, tỷ lệ giải ngân ngân sách trung ương mới đạt 76,8%, khoảng hơn 135.000 tỷ đồng; phần vốn kéo dài sang năm 2026 tính đến 31/7 mới giải ngân được 23%. Trong bối cảnh giai đoạn mới có dự toán 35.000 tỷ đồng ngân sách trung ương năm 2026 dành cho các chương trình, gồm 25.000 tỷ vốn đầu tư công và 10.000 tỷ kinh phí thường xuyên, tiếp tục duy trì cơ chế nhiều đầu mối chỉ kéo dài rủi ro lãng phí và chậm trễ. Hợp nhất chương trình phát triển thành một khung chung là cách thừa nhận rằng vấn đề nằm ở thiết kế thể chế, không phải ở thiếu tiền.
Thiết kế mới: phân cấp mạnh, bỏ tầng nấc, tập trung vào hạ tầng và vùng yếu thế
Điểm then chốt trong chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể là cách Chính phủ định nghĩa lại vai trò của trung ương và địa phương trong quản lý vốn đầu tư 2026-2030. Chính phủ dự kiến chuyển từ phương thức phân bổ "theo nhu cầu đăng ký" sang "theo năng lực và điều kiện sẵn sàng thực hiện", bỏ tầng nấc qua các bộ chủ chương trình. Bộ Nông nghiệp và Môi trường được đề xuất làm cơ quan điều phối chung, Bộ Tài chính tổng hợp, phân bổ và điều chuyển vốn, còn các bộ chuyên ngành chịu trách nhiệm tiêu chuẩn, tiêu chí và đánh giá kết quả đầu ra. Nguyên tắc "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm" được nhấn mạnh cả trong đề xuất của Bộ Tài chính lẫn tờ trình của Chính phủ, đặt địa phương vào trung tâm lựa chọn danh mục, ưu tiên vốn và chịu trách nhiệm về chất lượng, tiến độ. Cấu trúc 7 nhóm nhiệm vụ trọng tâm – từ phát triển hạ tầng thiết yếu và bảo vệ môi trường đến chính sách đặc thù cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số – phản ánh một tầm nhìn rộng, nhưng thành công phụ thuộc vào khả năng thực thi của cấp cơ sở.
Cơ hội bứt phá và những thách thức không thể lẩn tránh
Nếu được Quốc hội thông qua đúng tiến độ mà Hội đồng Dân tộc đề nghị, tức tại kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của khóa XVI, chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể sẽ mở ra cơ hội hiếm có để cải cách hạ tầng Việt Nam, giảm nghèo bền vững và phát triển vùng dân tộc thiểu số trên nền một khung quản lý thống nhất. Việc thu gọn đầu mối, cơ cấu lại ngân sách theo hướng ưu tiên đầu tư công và phân cấp mạnh cho địa phương sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý và phân bổ nguồn lực phát triển. Tuy vậy, thách thức không nhỏ: địa phương phải đủ năng lực để "quyết – làm – chịu trách nhiệm"; hệ thống dữ liệu dùng chung và chuyển đổi số được nêu trong nhóm nhiệm vụ thứ bảy phải đi vào thực chất, chứ không dừng ở khẩu hiệu. Bộ Tài chính đã kiến nghị Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương tập trung thực hiện đồng bộ các nhiệm vụ trọng tâm để đảm bảo hoàn thành mục tiêu giải ngân và phát triển. Điểm mấu chốt là biến cuộc hợp nhất này thành bước ngoặt về kỷ luật ngân sách và chất lượng chính sách, không phải một cuộc đổi tên thuần túy trên giấy.
