Giáo dục theo nhu cầu: Khung mới, kỳ vọng mới
Giáo dục theo nhu cầu là cách tổ chức các hoạt động học tập ngoài chương trình chính khóa, được thiết kế dựa trên nhu cầu, năng khiếu, sở thích và định hướng phát triển cá nhân của học sinh, với nguyên tắc minh bạch nội dung, thời gian và sự tham gia hoàn toàn tự nguyện của người học và phụ huynh.
Năm học 2026-2027, hoạt động giáo dục theo nhu cầu được triển khai chính thức trong nhà trường với yêu cầu rõ ràng về nội dung, thời gian và tính tự nguyện. Điểm mấu chốt là: học sinh và phụ huynh có thực sự được lựa chọn, hay chỉ là “tự nguyện trên giấy”? Thông tư 85/2026/TT-BGDĐT, ban hành ngày 30-9-2026, đã làm rõ cách tổ chức các hoạt động này, từ việc tách khỏi giờ chính khóa đến phạm vi nội dung rất rộng, bao gồm văn hóa, nghệ thuật, thể thao, hướng nghiệp, năng lực số, trí tuệ nhân tạo, ngoại ngữ và kỹ năng. Về mặt văn bản, đây là bước tiến lớn, nhưng thực tế triển khai mới là phép thử cho quyền lựa chọn học tập.
Minh bạch và tự nguyện: Nguyên tắc hay khẩu hiệu?
Thông tư 85 khẳng định các hoạt động giáo dục theo nhu cầu phải tổ chức ngoài thời gian học chính khóa và hoạt động tăng cường, nhằm tránh tình trạng “ép học” trá hình. Phụ huynh và học sinh được tự nguyện lựa chọn, học sinh không tham gia không được phép bị bất lợi trong đánh giá, rèn luyện hay xét thi đua. Đây là cam kết quan trọng, nếu thực hiện nghiêm, sẽ bảo vệ quyền tự nguyện học sinh và chấm dứt tình trạng “không đăng ký thì con bị thiệt”.
Ở chiều tích cực, nhiều trường đã công khai chương trình, thời lượng, mức thu và thời gian tổ chức tại các cuộc họp phụ huynh, giúp gia đình cân nhắc lựa chọn học tập phù hợp. Một phát biểu đáng chú ý là: “Đối với hoạt động theo nhu cầu, phụ huynh và học sinh được tự nguyện lựa chọn”, kèm yêu cầu công khai các khoản thu và không vượt mức do UBND cấp tỉnh quyết định. Tuy vậy, câu hỏi còn bỏ ngỏ là liệu mọi phụ huynh đều đủ thông tin và đủ tự tin để nói “không”, nhất là khi tâm lý sợ con tụt hậu vẫn rất mạnh.
Từ văn bản đến lớp học: Những kịch bản trái chiều
Thực tế triển khai năm học 2026-2027 cho thấy bức tranh không đồng nhất. Có trường chọn hướng “an toàn”, gần như không tổ chức giáo dục theo nhu cầu có thu tiền. Tại một trường tiểu học và THCS, hiệu trưởng cho biết nhà trường không triển khai chương trình liên kết, học sinh lớp 1, 2 học tiếng Anh 2 tiết/tuần do giáo viên trong trường dạy và không thu phí. Ngược lại, có phụ huynh phản ánh thời khóa biểu con “khá thưa”, không có tiết STEM hay tiếng Anh với giáo viên nước ngoài như kỳ vọng, vì năm nay trường không dạy. Rõ ràng, quyền lựa chọn học tập đôi khi bị giới hạn ngay từ phía nhà trường: muốn đăng ký cũng không có gì để chọn.
Ở một trường tiểu học khác, giáo dục theo nhu cầu được tổ chức bài bản hơn với 1 tiết STEM/tuần và 2 tiết kỹ năng sống/tuần, không vượt số tiết quy định. Mức thu được áp dụng theo Nghị quyết 60/2025/NQ-HĐND với 15.000 đồng/tiết. Gia đình không có nhu cầu có thể đón con ngay sau giờ chính khóa. Đây là mô hình tiệm cận tinh thần của Thông tư 85: có lựa chọn, có thông tin, có quyền từ chối. Nhưng nó cũng đặt ra vấn đề chênh lệch cơ hội giữa những học sinh ở các trường tổ chức mạnh mẽ và những nơi gần như “đóng băng” hoạt động mở rộng.
Nhu cầu học sinh là trung tâm, hay chỉ là biểu mẫu khảo sát?
Về lý thuyết, nhu cầu thực tế của học sinh là tiêu chí chính để thiết kế chương trình giáo dục theo nhu cầu: các hoạt động nhằm đáp ứng nhu cầu, năng khiếu, sở thích và định hướng phát triển cá nhân của các em. Nhiều trường đã khảo sát phụ huynh trước khi mở lớp STEM, kỹ năng sống, ngoại ngữ tăng cường, coi đó là căn cứ tổ chức theo nguyện vọng đăng ký. Đây là bước tiến so với cách “trường quyết rồi phụ huynh phải theo” trước đây. Tuy nhiên, khảo sát chỉ có ý nghĩa khi nhà trường thực sự lắng nghe và có năng lực tổ chức, chứ không phải làm cho đủ thủ tục.
Theo chia sẻ của một phụ huynh, dự kiến từ tháng 11-2026, trường con sẽ triển khai giáo dục theo nhu cầu với tiếng Anh không có yếu tố nước ngoài, gồm 3 tiết/tuần: Toán – tiếng Anh, tiếng Anh giao tiếp và khoa học bằng tiếng Anh, đồng thời dự kiến tổ chức 2 tiết STEM/tuần. Đây là ví dụ cho thấy khi nhà trường chủ động, học sinh có thêm lựa chọn học tập phong phú và phù hợp hơn với định hướng cá nhân. Nhưng cũng cần cảnh giác với nguy cơ “thương mại hóa nhu cầu”: mở nhiều gói học thêm tên mới, trong khi chất lượng và sự tự nguyện học sinh chưa được bảo đảm.
Kết luận: Quyền lựa chọn phải đi kèm năng lực lựa chọn
Thông tư 85/2026/TT-BGDĐT và việc triển khai giáo dục theo nhu cầu trong năm học 2026-2027 là bước đi cần thiết để hệ thống giáo dục chuyển từ “dạy những gì có” sang “dạy những gì người học cần”. Mục tiêu cuối cùng được nhấn mạnh là tạo cơ hội để mỗi học sinh phát triển năng lực, sở thích và định hướng cá nhân, trên cơ sở tự nguyện và bảo đảm quyền lợi của tất cả người học.
Tuy nhiên, quyền lựa chọn chỉ có ý nghĩa khi: nhà trường minh bạch thông tin, không xếp xen kẽ với tiết chính khóa; phụ huynh hiểu rõ khác biệt giữa giáo dục tăng cường, giáo dục theo nhu cầu và dạy thêm; học sinh không bị “phạt mềm” khi không tham gia. Trong bối cảnh chênh lệch giữa các trường còn lớn, giáo dục theo nhu cầu có nguy cơ trở thành đặc quyền của một nhóm nếu không được giám sát chặt. Muốn tự nguyện học sinh là thực chất, không phải khẩu hiệu, cần thêm hai điều: năng lực tổ chức của nhà trường và năng lực lựa chọn của phụ huynh – học sinh. Nếu thiếu một trong hai, khung chính sách tiến bộ sẽ khó đi vào đời sống.
