Thi học sinh giỏi quốc gia đang bước vào thời kỳ số hóa
Thi học sinh giỏi quốc gia là kỳ thi tuyển chọn học sinh có năng lực nổi trội ở các môn văn hóa, khoa học và công nghệ, đồng thời là căn cứ để xây dựng đội tuyển dự thi Olympic khu vực, quốc tế, nên mọi thay đổi về cách ra đề, tổ chức và chấm thi sẽ tác động trực tiếp đến cách học sinh ôn luyện và cơ hội thể hiện năng lực của các em. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố dự thảo Thông tư sửa đổi Quy chế kỳ thi chọn học sinh giỏi cấp quốc gia để lấy ý kiến xã hội, trong đó giữ cấu trúc kỳ thi ổn định như hiện nay nhưng bổ sung nhiều điểm mới về tuyển chọn, tổ chức và chấm thi nhằm tăng tính an ninh, an toàn và ứng dụng công nghệ trong toàn bộ quy trình. Điểm mấu chốt là kỳ thi không chỉ còn là câu chuyện bài làm viết tay, mà đang chuyển sang mô hình đánh giá số và đa chiều.
Số hóa đề thi: tăng minh bạch nhưng đòi hỏi thí sinh thay đổi cách làm bài
Đề xuất số hóa đề thi trong kỳ thi học sinh giỏi quốc gia đánh dấu một bước cải cách kỳ thi quan trọng. Bài thi giấy sẽ được quét để tạo bản số hóa và giám khảo chấm trực tiếp trên hệ thống phần mềm. Việc chấm trên máy tính với bài thi đã được số hóa được kỳ vọng nâng độ chính xác, khách quan, minh bạch và hiệu quả, đồng thời giảm thời gian, nhân lực, hạn chế sai sót và tăng tính nhất quán của việc chấm điểm. Về mặt nguyên tắc, đây là hướng đi đúng: điểm số không phụ thuộc vào nét chữ, không dễ bị thất lạc bài thi, và mọi thao tác chấm đều lưu lại dấu vết số có thể kiểm tra. Nhưng với học sinh, điều này buộc các em phải chú trọng trình bày mạch lạc, rõ ràng để khi số hóa, lập luận vẫn dễ đọc, dễ theo dõi. Các em cũng cần quen với việc nội dung bài làm có thể được phóng to, thu nhỏ, tra cứu nhanh trên phần mềm, nên những “chiêu” viết chen, viết thêm thiếu khoa học sẽ dần mất đất dụng võ.
Điều chỉnh quy mô đội tuyển và kỳ thi Olympic Tin học – AI: phân loại năng lực sâu hơn
Khi cải cách kỳ thi, Bộ không chỉ chạm vào khâu chấm mà còn vào cách chọn người thi. Dự thảo điều chỉnh quy mô đội tuyển thi học sinh giỏi quốc gia theo số lượng học sinh trung học phổ thông của từng địa phương: mỗi sở giáo dục được đăng ký tối đa từ 10–30 thí sinh cho mỗi môn, mỗi đại học quốc gia tối đa 15 thí sinh/môn, các đơn vị khác tối đa 10 thí sinh/môn. Đây là thay đổi mang tính phân tầng, giúp những địa phương đông học sinh có biên độ chọn lọc rộng hơn, nhưng cũng tạo áp lực cạnh tranh nội bộ cao hơn. Đáng chú ý, Bộ dự kiến bổ sung thêm một kỳ thi để chọn đội tuyển Olympic Trí tuệ nhân tạo trên cơ sở thí sinh đăng ký môn Tin học ở kỳ thi học sinh giỏi quốc gia. Theo quy định, đội tuyển môn có học sinh đoạt huy chương Olympic quốc tế hoặc khu vực do Bộ thành lập đoàn được đăng ký tăng thêm tối đa hai thí sinh ở kỳ thi năm liền kề tiếp theo. Đây rõ ràng là thông điệp ưu tiên các môn STEM, đặc biệt là Olympic Tin học gắn với trí tuệ nhân tạo, đồng thời sàng lọc thêm một tầng năng lực cho nhóm học sinh hướng đến AI Olympiad.
Nhật ký nghiên cứu và vấn đáp trực tiếp: giảm lệ thuộc vào hồ sơ, tăng trọng năng lực thực
Song song với thi học sinh giỏi quốc gia, dự thảo quy chế cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia yêu cầu học sinh bắt buộc lập nhật ký nghiên cứu liên tục, bản viết hoặc điện tử, ghi rõ thời gian, đầu việc, phương pháp và vai trò từng người, có xác nhận định kỳ của giáo viên hướng dẫn. Học sinh được phép dùng công cụ số và trí tuệ nhân tạo để tra cứu thông tin, xử lý dữ liệu, mô phỏng, nhưng phải kê khai trung thực trong hồ sơ dự thi. Một chuyên gia giáo dục nhận định đây là “bước tiến quan trọng trong quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học của học sinh” khi quy chế chuyển từ kiểm soát công cụ sang kiểm soát tính trung thực và liêm chính khoa học. Tuy nhiên, bản nhật ký hay kê khai AI vẫn là tài liệu do học sinh tự ghi chép, dễ bị hợp thức hóa nếu thiếu kiểm chứng độc lập, nên việc đánh giá cần dịch chuyển từ xem hồ sơ sang thẩm định năng lực thực chiến, thông qua các dấu vết số như tệp dữ liệu gốc, mã nguồn, lịch sử chỉnh sửa, và đặc biệt là vấn đáp trực tiếp, yêu cầu học sinh giải thích, thực hiện thao tác với phần việc mình phụ trách.
An ninh kỳ thi được siết chặt: công bằng hơn nhưng cũng tăng áp lực tâm lý
Một lớp cải cách kỳ thi khác ít được nói đến nhưng có ảnh hưởng lớn là các giải pháp kỹ thuật tăng cường an ninh và giám sát. Trước khi vào phòng, thí sinh sẽ bị kiểm tra, rà soát vật dụng, thiết bị điện tử bằng máy dò kim loại; camera giám sát được bố trí ở phòng thi, hành lang, phòng bảo quản đề và phòng chứa bài thi, ghi hình liên tục trong suốt quá trình tổ chức. Về lý thuyết, điều này giúp phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm, bảo đảm kỳ thi học sinh giỏi quốc gia diễn ra an toàn, công bằng hơn. Nhưng với học sinh, việc thi trong môi trường giám sát dày đặc, cộng thêm bài thi bị số hóa, chấm trên máy tính, và với các cuộc thi nghiên cứu, còn phải mang theo nhật ký nghiên cứu, dữ liệu gốc để bảo vệ trước hội đồng, tạo nên áp lực tâm lý không nhỏ. Bù lại, những bạn thực sự học, làm nghiên cứu nghiêm túc sẽ có thêm “đất” thể hiện năng lực toàn diện: từ bài viết, dữ liệu số đến khả năng giải thích, phản biện. Khi việc đánh giá không còn dựa duy nhất vào hồ sơ giấy, cơ hội công bằng dành cho người có năng lực thực chất được mở rộng.
