Thay đổi nằm ở thời điểm thu hồi đất
Tạm cư là giải pháp chỗ ở chuyển tiếp cho người dân phải rời nơi ở cũ trước khi được bố trí nơi ở lâu dài, còn tái định cư là phương án ổn định chỗ ở chính thức sau khi đất bị thu hồi. Sự khác biệt này là tâm điểm của đề xuất sửa Luật Đất đai: dự thảo có thể cho phép tiến hành cưỡng chế thu hồi đất khi đã có khu tái định cư hoặc đã bố trí tạm cư theo phương án được duyệt. Trong khi đó, Luật Đất đai 2024 yêu cầu hoàn tất phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bố trí tái định cư trước khi ra quyết định thu hồi đất. Đây không chỉ là điều chỉnh thủ tục. Mốc bảo đảm cho người dân có thể dịch chuyển từ “đã có nơi ở chính thức” sang “đã có chỗ ở tạm”, khiến chất lượng và thời hạn của cam kết tiếp theo trở nên đặc biệt quan trọng.
Sáng 29/10, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đất đai sửa đổi; dự luật được trình xem xét từ ngày 22/10 và dự kiến được biểu quyết ngày 21/11. Chính phủ trước đó đề xuất không quy định cứng trình tự thu hồi đất mà giao Chính phủ hướng dẫn, làm tăng yêu cầu phải xác định rõ giới hạn bảo vệ người bị thu hồi đất trong luật.
Tạm cư không đồng nghĩa với an cư
Về bản chất, bố trí tạm cư giúp người dân có chỗ ở trong giai đoạn chờ sắp xếp, nhưng không tự bảo đảm họ sẽ nhận được nơi ở ổn định, phù hợp và đúng hạn. Tái định cư mới là đích đến: người dân cần biết nơi ở chính thức ở đâu, khi nào được bàn giao và điều kiện sống có thể duy trì lâu dài hay không. Vì vậy, chấp nhận tạm cư làm điều kiện để thu hồi đất chỉ có thể hợp lý nếu luật đồng thời buộc cơ quan thực hiện hoàn thành bước tái định cư trong thời hạn rõ ràng. Thiếu ràng buộc đó, một biện pháp chuyển tiếp có nguy cơ trở thành tình trạng kéo dài mà người dân khó kiểm soát.
Đại biểu Nguyễn Bình Tân, Phó trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Cà Mau, đề nghị bỏ cụm “hoặc bố trí tạm cư” và cảnh báo không thể coi tạm cư là giải pháp thay thế vô thời hạn cho tái định cư. Nếu vẫn giữ phương án này, ông đề nghị quy định rõ thời hạn tạm cư, tiêu chuẩn chỗ ở, mức hỗ trợ thuê nhà, thời điểm bàn giao nơi ở chính thức và trách nhiệm khi chậm bố trí. Đây là những điều kiện thiết yếu, không phải chi tiết phụ: chúng quyết định người dân có thể ổn định sinh hoạt, học tập và công việc trong thời gian chờ hay không.
Ngoại lệ có thể trở thành tiền lệ rộng hơn
Đề xuất mới cần được đặt cạnh những cơ chế đã có. Từ ngày 1/1, Nghị quyết 254/2025 cho phép thu hồi đất trước khi bố trí xong tái định cư trong ba trường hợp: dự án đầu tư công khẩn cấp, tái định cư tại chỗ và bố trí tái định cư theo tuyến công trình chính. Dự thảo lần này lại lấy việc đã có khu tái định cư hoặc bố trí tạm cư làm mốc để cưỡng chế, nhưng thông tin được công bố chưa cho biết quy định này có giới hạn vào một số nhóm dự án như nghị quyết hay không. Nếu phạm vi áp dụng rộng, đây sẽ là thay đổi đáng kể so với cách tiếp cận của Luật Đất đai 2024, chứ không còn là ngoại lệ hẹp.
Một tiền lệ địa phương càng cho thấy vì sao cần khoanh rõ giới hạn: từ ngày 26/9, Quyết định 127/2026 của Ủy ban Nhân dân TP. Hà Nội cho phép thu hồi đất trong một số trường hợp khi phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đã được duyệt và người dân đã được bố trí tạm cư hoặc nhận kinh phí tạm cư; người dân đã phản ứng gay gắt với quyết định này. Bài học không phải là mọi phương án tạm cư đều bất cập, mà là tiêu chí áp dụng, quyền lựa chọn và cơ chế giám sát phải minh bạch.
Bảo đảm nơi ở phải đi trước tiến độ dự án
Lập luận thúc đẩy dự án không thể thay thế nghĩa vụ bảo đảm quyền lợi của người dân. Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng nói dự thảo chuyển tư duy từ bồi thường tài sản bị thu hồi sang tái thiết cuộc sống cho người dân. Nhưng mục tiêu ấy chỉ có ý nghĩa khi được cụ thể hóa thành trách nhiệm, thời hạn và cách khắc phục nếu nơi ở chính thức bị chậm bàn giao. Nếu thiếu các bảo đảm này, việc cho thu hồi đất sau khi bố trí tạm cư sẽ chuyển rủi ro tiến độ từ cơ quan thực hiện sang những hộ phải rời nhà.
Quốc hội dự kiến biểu quyết dự luật ngày 21/11, vì vậy câu hỏi cần được trả lời trước khi thông qua không chỉ là khi nào có thể thu hồi đất, mà còn là ai chịu trách nhiệm nếu tạm cư kéo dài và người dân được bảo đảm ra sao để đến nơi ở chính thức. Luật Đất đai 2024 đặt nguyên tắc rõ hơn khi yêu cầu hoàn tất bố trí tái định cư trước quyết định thu hồi. Nếu dự thảo thay mốc đó bằng bố trí tạm cư, cần kèm giới hạn thời gian và nghĩa vụ thực thi đủ mạnh. Chỗ ở tạm có thể là cầu nối, nhưng không thể là cái cớ để trì hoãn quyền an cư.






