Hát bội Nam Bộ lên đường ra Thăng Long: cây cầu mới của sân khấu cổ điển Việt
Festival Thăng Long Hà Nội là chuỗi sự kiện nghệ thuật diễn ra tại Hoàng thành Thăng Long và nhiều di tích trọng điểm, nơi Nhà hát Hát bội Thành phố Hồ Chí Minh mang các tiết mục hát bội truyền thống đặc sắc ra giới thiệu với công chúng thủ đô và bạn bè quốc tế, góp phần khẳng định sức sống của sân khấu cổ điển Việt và di sản văn hóa miền Nam trong đời sống đương đại.
Điều đáng nói không phải ở việc một đoàn nghệ thuật miền Nam ra Bắc biểu diễn, mà ở thái độ chủ động “bước ra khỏi đình làng” của hát bội truyền thống. Nhà hát Hát bội (Classical Drama) Thành phố Hồ Chí Minh mang các chương trình đặc biệt tới Festival Thăng Long Hà Nội diễn ra từ ngày 11 đến 20-9, với mục tiêu giới thiệu vẻ đẹp sân khấu truyền thống miền Nam tới khán giả trong nước và quốc tế. Đây không chỉ là lịch diễn, mà là tuyên ngôn rằng sân khấu cổ điển Việt còn nhiều điều để nói trong đối thoại văn hóa hôm nay.
Nghinh Thần và Đại Bội: nghi lễ Nam Bộ trong không gian Hoàng thành
Trọng tâm của lần “Bắc tiến” này là việc Nhà hát Hát bội Thành phố Hồ Chí Minh đảm nhận nghi thức Nghinh Thần (rước thần) và lễ Đại Bội trong chương trình khai mạc Festival tại Hoàng thành Thăng Long tối 11-9. Đây vốn là nghi lễ gắn với đời sống tín ngưỡng và lễ Kỳ Yên ở đình làng Nam Bộ, nay được đưa vào không gian di sản trung tâm của thủ đô. Từ âm nhạc, vũ đạo đến hóa trang, trang phục, mọi yếu tố đều hướng đến thông điệp cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, cuộc sống yên vui phồn thịnh.
Lễ Đại Bội đồng thời chứa đựng triết lý hài hòa Thiên – Địa – Nhân, cảm thức vũ trụ rất riêng của người Việt. Việc nghi lễ này hiện diện giữa lòng Hoàng thành không nên nhìn như “trình diễn dân gian cho du lịch”, mà là một hành vi tái định vị di sản văn hóa miền Nam trong bản đồ biểu tượng quốc gia. Khi khán giả Hà Nội ngồi trước một nghi lễ vốn thuộc về đình làng Nam Bộ, họ được mời tham gia vào một cuộc đối thoại tinh tế về niềm tin, ký ức và bản sắc – đúng nghĩa một cầu nối di sản chứ không chỉ là chương trình biểu diễn.
Trích đoạn Trần Bình Trọng: lòng trung liệt qua mỹ học hát bội
Nếu lễ Đại Bội là nhịp cầu tín ngưỡng, thì trích đoạn Trần Bình Trọng Tuẫn Tiết lại là nhịp cầu lịch sử – thẩm mỹ. Trong chương trình giao lưu nghệ thuật quốc tế “Thăng Long – Cầu nối di sản”, Nhà hát Hát bội Thành phố Hồ Chí Minh trình diễn trích đoạn này, một tác phẩm được sáng tác bởi NSND Đinh Bằng Phi và dàn dựng bởi NSND Xuân Quan. Vở diễn ca ngợi khí tiết và tinh thần bất khuất của danh tướng Trần Bình Trọng (1259–1285), người đã hy sinh để bảo vệ Đại Việt trong cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông.
Ở đây, sức mạnh không chỉ nằm ở câu chuyện trung quân ái quốc mà còn ở ngôn ngữ nghệ thuật của sân khấu cổ điển Việt. Hát bội phát triển từ nghệ thuật dân gian thành loại hình cung đình, kết hợp ca, vũ, nhạc. Những lớp diễn đề cao trung quân, lòng yêu nước, với khuôn mặt vẽ đen – đỏ đặc trưng, không phải là “khuôn sáo cũ kỹ” mà là hệ thống ký hiệu giàu tính kịch. Khi được trình diễn giữa Hoàng thành, trích đoạn này đặt một di sản sân khấu miền Nam vào bối cảnh lịch sử của kinh đô Bắc Bộ, cho thấy cùng một mạch lòng trung liệt có thể được kể bằng nhiều giọng nói vùng miền khác nhau.
Festival Thăng Long Hà Nội: từ sân chơi lễ hội đến diễn đàn di sản
Festival Thăng Long Hà Nội không dừng ở việc “mời đoàn về diễn” mà được định vị như một diễn đàn di sản rộng mở. Sự kiện nhằm tôn vinh giá trị di sản, thúc đẩy công nghiệp văn hóa và củng cố vị thế một “Thành phố Sáng tạo” trong mạng lưới UNESCO. Các chương trình âm nhạc, thời trang, nghệ thuật được tổ chức tại Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu, Bảo tàng Hà Nội, làng gốm Bát Tràng và khu vực tượng đài liệt sĩ bên hồ Hoàn Kiếm từ ngày 11 đến 20-9. Chính cách bố trí này biến cả thành phố thành một “sân khấu mở”, nơi di sản các vùng miền, trong đó có di sản văn hóa miền Nam, được đặt vào dòng chảy đời sống đô thị.
Sự tham gia của hát bội truyền thống trong chương trình giao lưu nghệ thuật quốc tế không chỉ là một điểm nhấn màu sắc. Nó cho thấy Festival chủ trương đối thoại giữa bảo tồn và sáng tạo, giữa di sản địa phương và mạng lưới nghệ thuật quốc tế. Khi hát bội đứng cạnh các loại hình nghệ thuật khác trong cùng một khuôn khổ “cầu nối di sản”, thông điệp được gửi đi rất rõ: di sản không phải bảo tàng cố định, mà là nguồn lực sống cho đối thoại văn hóa đương đại.
Từ đình làng đến không gian công cộng: con đường sống của di sản văn hóa miền Nam
Điểm đáng chú ý là sự kiện tại Hà Nội chỉ là bề nổi của một chiến lược dài hơi mà Nhà hát Hát bội Thành phố Hồ Chí Minh theo đuổi. Những năm gần đây, đơn vị này tăng cường biểu diễn tại đình làng, di tích lịch sử, không gian công cộng; tổ chức chương trình trải nghiệm cho người trẻ và tham gia giao lưu quốc tế. Nhờ vậy, hát bội ở Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ được bảo tồn, mà còn tiếp tục được thực hành, truyền dạy và hiện diện sinh động trong đời sống hôm nay.
Sự kiện tại Hoàng thành Thăng Long vì thế cần được nhìn như một bước tiến trên con đường đưa di sản văn hóa miền Nam thoát khỏi “vị trí niêm phong” trong ký ức. Khi khán giả Hà Nội đón nhận lễ Đại Bội và trích đoạn Trần Bình Trọng như một phần của Festival Thăng Long Hà Nội, họ đang góp phần mở rộng không gian tiếp cận di sản. Kết luận công bằng là: muốn di sản sống, phải để nó dịch chuyển – từ Nam ra Bắc, từ đình làng lên quảng trường, từ nghi lễ sang đối thoại. Lần ra Bắc này của hát bội truyền thống là minh chứng thuyết phục cho con đường ấy.
