50 năm một thiết chế: cải lương truyền thống không thể sống bằng hoài niệm
Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang là một thiết chế nghệ thuật chuyên về cải lương truyền thống Nam Bộ, vừa gánh nhiệm vụ bảo tồn di sản sân khấu Việt vừa phải hiện đại hóa cải lương để đối thoại với khán giả trong đời sống đô thị đương đại, nơi sân khấu truyền thống chịu sức ép cạnh tranh rất mạnh từ các loại hình giải trí mới. Tại tọa đàm “Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang - 50 năm hình thành và phát triển” sáng 17/9, các nhà quản lý, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu cùng nhìn lại chặng đường của đơn vị nghệ thuật này, đồng thời bàn về tương lai thay vì chỉ dừng ở kỷ niệm. Điểm nhất quán trong các ý kiến là: nếu cải lương tiếp tục đứng yên, nó sẽ bị đẩy ra ngoại biên đời sống văn hóa, dù đang nắm trong tay một kho di sản sân khấu Việt phong phú.
Từ chiến khu đến đô thị: di sản sân khấu Việt bước vào tuổi 50
Việc Nhà hát Trần Hữu Trang bước sang tuổi 50 không chỉ là một mốc thời gian, mà là bằng chứng cho khả năng thích nghi của cải lương truyền thống với những biến đổi lịch sử và xã hội. Đơn vị được hình thành năm 1976 từ sự hội tụ ba nguồn lực: Đoàn cải lương Giải phóng hoạt động trong chiến khu, Đoàn cải lương Nam Bộ với nghệ sĩ miền Nam tập kết ra Bắc và lực lượng nghệ sĩ tại chỗ; đến năm 1998 sáp nhập với Đoàn Văn công Thành phố và chính thức mang tên Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang. Những tác phẩm như “Nàng Xê-Đa”, “Thái hậu Dương Vân Nga”, “Kim Vân Kiều”, “Chiếc áo thiên nga” tạo nên các đỉnh cao sáng tạo, đặc biệt “Nàng Xê-Đa” từng có hơn 1.500 suất diễn – con số cho thấy cải lương từng là lựa chọn giải trí chủ lực của đông đảo công chúng. Không nghi ngờ gì nữa, đây là một phần quan trọng của di sản sân khấu Việt, nhưng câu hỏi của hiện tại là: di sản ấy còn sống động đến đâu trong đời sống hôm nay?
Giữ căn cốt, đổi cách kể: bài toán hiện đại hóa cải lương
Những người trong cuộc đều hiểu rằng bảo tồn không thể đồng nghĩa với đóng khung cải lương trong mẫu hình cũ. Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Kim Chi thẳng thắn: phải vừa giữ được nét truyền thống, vừa đổi mới về con người, cách dàn dựng, tư duy sáng tạo. Sức cạnh tranh của các loại hình giải trí mới, sự dịch chuyển thị hiếu và không gian thưởng thức đang tạo sức ép trực tiếp lên sân khấu truyền thống. Vì thế, hiện đại hóa cải lương không phải “bẻ cong” bản sắc, mà là giữ các giá trị cốt lõi về âm nhạc, ca, diễn, thẩm mỹ, đồng thời thay đổi cách kể, thiết kế trải nghiệm khán giả, phương thức truyền thông và nền tảng phân phối. Định hướng được cơ quan quản lý văn hóa thành phố nêu rõ: bảo tồn phải gắn với sáng tạo, giữ cái gốc cải lương Nam Bộ nhưng chủ động tìm ngôn ngữ dàn dựng, đề tài phù hợp với công chúng đương đại, nhất là thế hệ trẻ.
Nguồn lực con người và công nghệ: nền tảng cho sức sống mới
Điểm mấu chốt trong chiến lược đưa cải lương gần hơn với đời sống đương đại là xây dựng thế hệ kế thừa, cùng với thay đổi cách vận hành nhà hát. NSND Trịnh Kim Chi nhấn mạnh vai trò truyền nghề từ nghệ sĩ đi trước tới các tác giả, biên kịch, diễn viên trẻ, để họ có niềm đam mê và ý thức trách nhiệm với nghề. Cơ quan quản lý văn hóa và lãnh đạo Nhà hát Trần Hữu Trang coi nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là nhiệm vụ trọng tâm: đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng nghệ sĩ, đạo diễn, tác giả, nhạc công trẻ, đồng thời số hóa kho tư liệu, hiện đại hóa quản trị, xây dựng sản phẩm nghệ thuật chất lượng cao và mở rộng quảng bá, giao lưu quốc tế. Nhà hát cũng dự kiến nghiên cứu vận dụng các cơ chế của thành phố để thu hút chuyên gia, nhà khoa học, nghệ sĩ có chuyên môn cao; tạo điều kiện cho viên chức, người lao động nâng trình độ về quản lý văn hóa, sân khấu, nghệ thuật học, diễn viên, đạo diễn, ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và truyền thông quảng bá.
Kết luận: cải lương phải “sáng đèn” bằng đối thoại với hiện thực
Nếu nhìn lại 50 năm chỉ để ca ngợi quá khứ thì Nhà hát Trần Hữu Trang sẽ tự đẩy mình vào thế bị động. Điều đáng chú ý là ở tọa đàm, tiếng nói chung không dừng ở tự hào mà chuyển sang đặt nhiệm vụ và giải pháp trong bối cảnh mới: bảo tồn di sản sân khấu Việt phải gắn với sáng tạo, hiện đại hóa cải lương và tự làm mới sân khấu truyền thống mỗi ngày. Khi nghệ sĩ trẻ có không gian làm nghề, khi tác phẩm cải lương đối thoại trực tiếp với đời sống đương đại và những mối quan tâm của khán giả đô thị, thì cải lương truyền thống mới có cơ hội “sáng đèn” lâu dài – không phải như một bảo tàng sống, mà như một hình thức nghệ thuật đang sống cùng từng chuyển động của thành phố. 50 năm là nền tảng, nhưng tương lai của Nhà hát Trần Hữu Trang sẽ được quyết định bởi khả năng dám đổi mới mà vẫn giữ vững căn cốt Nam Bộ trong từng câu ca, nhịp phách.
