Nậm Kha Á: mỏ vàng bạc quy mô lớn và bước ngoặt cho khai thác vàng Lai Châu
Dự án Nậm Kha Á là dự án khai thác và chế biến quặng vàng gốc tại Lai Châu, nằm trên địa bàn hai xã Mù Cả và Mường Tè, với trữ lượng được phê duyệt 468.000 tấn quặng chứa 1.584 kg vàng và 5.132 kg bạc, dự kiến khai thác 409.896 tấn quặng để thu hồi hơn 1.247 kg vàng và 3.898 kg bạc thương phẩm hàm lượng trên 99,9%, đánh dấu bước tiến đáng kể của khoáng sản Việt Nam trong khai thác vàng bạc quy mô công nghiệp. Điểm nổi bật của dự án khai thác vàng Lai Châu này là đã vượt qua giai đoạn thăm dò dài hơn nửa thập kỷ và bước vào giai đoạn hoàn thiện thủ tục pháp lý, sau quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư của UBND tỉnh Lai Châu. Đây không chỉ là một “kho báu” vàng bạc, mà còn là bài kiểm tra năng lực quản trị tài nguyên, khả năng biến trữ lượng vàng bạc thành động lực phát triển kinh tế Tây Bắc, tránh rơi vào vòng luẩn quẩn khai thác – cạn kiệt – ô nhiễm như nhiều dự án khoáng sản trước đây.
Tiến trình pháp lý dài hơi: cơ hội hay rào cản cho khoáng sản Việt Nam?
Lịch sử của dự án Nậm Kha Á cho thấy một thực tế: để đưa được một mỏ vàng lớn vào khai thác, khoáng sản Việt Nam phải đi qua chặng đường pháp lý rất dài. Công tác thăm dò khu vực vàng gốc này bắt đầu từ giấy phép thăm dò năm 2010, thi công thực địa từ 2011 đến 2016 và trữ lượng cấp 122 chỉ được Hội đồng đánh giá trữ lượng khoáng sản quốc gia phê duyệt vào năm 2017 với 468.000 tấn quặng chứa 1.584 kg vàng và 5.132 kg bạc. Phải tới khi UBND tỉnh Lai Châu ban hành Quyết định số 1036/QĐ-UBND chấp thuận chủ trương đầu tư và nhà đầu tư, dự án mới chính thức bước sang giai đoạn hoàn thiện đánh giá tác động môi trường, đất đai, khoáng sản và xây dựng. Việc tiến độ bị kéo giãn hơn một thập kỷ có thể khiến chi phí cơ hội tăng lên, nhưng mặt tích cực là tạo không gian để siết chặt tiêu chuẩn môi trường, giảm rủi ro “khai thác nóng” thường thấy trong nhiều dự án khai thác vàng Lai Châu và các địa phương khác.
Quy mô đầu tư, công suất và bài toán lợi ích địa phương
CTCP Khoáng sản Sao Phương Bắc là chủ đầu tư dự án Nậm Kha Á, với tổng diện tích sử dụng đất khoảng 126 ha và tổng mức đầu tư 422,5 tỷ đồng; trong đó doanh nghiệp dự kiến góp khoảng 126 tỷ đồng, tương đương 30% vốn, phần còn lại huy động từ tổ chức tín dụng. Công suất thiết kế là 17.000 tấn quặng nguyên khai mỗi năm cho cả khâu khai thác và chế biến, tuổi thọ dự án 27 năm, gồm 2 năm xây dựng và 25 năm sản xuất. Một câu nói có thể trích nguyên văn: "Sản phẩm dự kiến sau khi chế biến trong toàn bộ đời dự án là 1.247,3 kg vàng… và 3.898,6 kg bạc… có hàm lượng trên 99,9%". Với thời gian sản xuất 25 năm, dự án sẽ gắn chặt với hai xã Mù Cả và Mường Tè, tác động đến sinh kế người dân, sử dụng đất rừng và hạ tầng địa phương. Nếu chỉ nhìn trữ lượng vàng bạc, đây là cú hích hấp dẫn; nhưng nếu không gắn khai thác vàng Lai Châu với phát triển kinh tế Tây Bắc theo hướng bền vững, mỏ Nậm Kha Á rất dễ đóng vai “hệ thống ống dẫn tài nguyên thô” chảy ra khỏi địa phương, để lại hố sâu và tranh chấp đất đai.
Cấu trúc khai thác – chế biến: từ quặng thạch anh đến vàng bạc thương phẩm
Về mặt kỹ thuật, dự án Nậm Kha Á áp dụng phương pháp khai thác lộ thiên, khai thác theo lớp bằng từ trên xuống dưới, ưu tiên khu II rồi đến khu I. Đáng chú ý là sự phân loại quặng để tối ưu thu hồi kim loại: quặng thạch anh giàu vàng (trên 5 g/tấn) được nghiền tới kích thước nhỏ hơn 0,074 mm và đưa trực tiếp vào hòa tách vàng bằng phương pháp carbon in pulp (carbon trong bùn), không qua khâu tuyển; quặng nghèo (0,5–1 g/tấn) dùng phương pháp Vat-leaching; quặng sulfua hàm lượng trung bình (2,5–5 g/tấn) được nghiền mịn 80% dưới 0,074 mm rồi tuyển trọng lực và tuyển nổi. Hai chu trình luyện kim chính – carbon trong bùn và Vat-leaching – được dùng để tách vàng bạc ra khỏi quặng, xử lý khí, quặng đuôi và xỉ than trước khi thu được vàng bạc thương phẩm hàm lượng trên 99,9% trong toàn bộ đời dự án. Nếu quy trình này được tuân thủ nghiêm ngặt, dự án có thể trở thành mẫu tham chiếu cho khoáng sản Việt Nam về việc kết hợp công nghệ khai thác vàng bạc với kiểm soát ô nhiễm, thay vì mô hình “xử lý quặng bằng mọi giá” từng gây nhiều tai tiếng.
Doanh nghiệp niêm yết và tương lai ngành khoáng sản từ mỏ Nậm Kha Á
Một chi tiết đáng chú ý với giới đầu tư là CTCP Khoáng sản Sao Phương Bắc hiện là công ty con của một doanh nghiệp niêm yết hoạt động trong các lĩnh vực năng lượng, nước sạch và hạ tầng. Mối liên hệ được xác lập khi doanh nghiệp mẹ nhận chuyển nhượng cổ phần Sao Phương Bắc vào cuối tháng 11/2025. Điều này biến dự án Nậm Kha Á thành “cửa ngõ” để vốn trên thị trường chứng khoán tiếp cận trực tiếp một mỏ vàng bạc lớn, đồng thời đặt kỳ vọng sẽ có thêm các doanh nghiệp niêm yết quan tâm mở rộng sang lĩnh vực khoáng sản. Việc bổ sung khoáng sản vào danh mục đầu tư cho thấy giới doanh nghiệp không còn coi khai thác vàng Lai Châu chỉ là cuộc chơi của các công ty chuyên khoáng sản. Nhưng đi cùng với cơ hội đa dạng hóa lợi nhuận là trách nhiệm minh bạch hóa rủi ro môi trường, dòng tiền và quản trị dự án kéo dài 27 năm. Nếu Nậm Kha Á được triển khai với chuẩn quản trị cao, nó có thể trở thành minh chứng rằng khoáng sản Việt Nam không nhất thiết mang nghĩa “đào lên rồi bán”, mà có thể gắn với chiến lược phát triển kinh tế Tây Bắc dài hạn cho nhà đầu tư và cộng đồng.
