Nậm Kha Á – mỏ vàng bạc lớn nhất đang chuẩn bị khởi công
Dự án khai thác và chế biến quặng vàng gốc khu vực Nậm Kha Á tại huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu là một mỏ vàng bạc Việt Nam có trữ lượng lớn, được thăm dò hơn một thập kỷ, nay bước vào giai đoạn hoàn thiện pháp lý để chuẩn bị khởi công, hứa hẹn tạo ra dòng sản phẩm khoáng sản quý kim với vàng và bạc tinh khiết phục vụ thị trường trong nước và quốc tế. Nếu phải chọn một biểu tượng cho bước ngoặt khai thác vàng Lai Châu, Nậm Kha Á là cái tên xứng đáng. Sau nhiều năm thăm dò bằng giấy phép số 2118/GP-BTNMT trên diện tích 200,4ha, công tác thực địa từ 2011 đến 2016 đã giúp chứng minh trữ lượng và đưa mỏ vào danh sách được Hội đồng đánh giá trữ lượng khoáng sản quốc gia phê duyệt. Việc Báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) được công khai tham vấn cộng đồng cho thấy dự án không còn ở giai đoạn ý tưởng: nó đang đứng sát ngưỡng khởi công, với toàn bộ hệ thống pháp lý dần khép lại và trách nhiệm xã hội mở ra.
Quy mô trữ lượng và vòng đời khai thác 27 năm
Điểm khiến dự án Nậm Kha Á nổi bật trong bức tranh mỏ vàng bạc Việt Nam chính là quy mô trữ lượng và thời gian khai thác dài hơi. Hội đồng đánh giá trữ lượng khoáng sản quốc gia phê duyệt trữ lượng quặng cấp 122 là 468.000 tấn, chứa 1.584kg vàng và 5.132kg bạc, phân bố ở hai khu mỏ với 70.000 tấn tại khu I và 398.000 tấn tại khu II. Đây là con số đủ để định vị Nậm Kha Á như một "kho báu" hiếm có trong nước. Theo ĐTM, công suất khai thác dự kiến là 17.000 tấn quặng nguyên khai mỗi năm trên diện tích sử dụng 126ha đất, với tuổi thọ dự án 27 năm kể từ ngày cấp phép khai thác. Một câu nói có thể trích nguyên văn từ hồ sơ: "Tiến độ dự án được chia thành 2 năm xây dựng và 25 năm sản xuất". Vòng đời dài, công suất ổn định giúp doanh nghiệp và địa phương có cơ sở lập kế hoạch kinh tế – xã hội lâu dài, nhưng cũng đồng nghĩa 27 năm áp lực môi trường liên tục nếu quản trị không đủ chặt chẽ.
Chủ đầu tư Sao Phương Bắc và bước chuyển chiến lược của Halcom
Một điểm thú vị của dự án Nậm Kha Á là cấu trúc nhà đầu tư. Về pháp lý, CTCP Khoáng sản Sao Phương Bắc là chủ đầu tư đứng tên dự án khai thác và chế biến quặng vàng gốc khu vực Nậm Kha Á, đồng thời là đơn vị công bố Báo cáo ĐTM. Tuy nhiên, phía sau Sao Phương Bắc là CTCP Halcom Việt Nam – doanh nghiệp niêm yết đã mua lại cổ phần để biến Sao Phương Bắc thành công ty con vào cuối tháng 11/2025. Trong báo cáo thường niên, Halcom mô tả thương vụ này như bước bổ sung khoáng sản vào danh mục đầu tư bên cạnh năng lượng, nước sạch và hạ tầng. Việc một doanh nghiệp vốn quen với hạ tầng chuyển sang khoáng sản quý kim cho thấy họ đặt cược dài hạn vào khai thác vàng Lai Châu. Đây là tín hiệu tích cực về năng lực tài chính và quản trị, nhưng cũng đặt áp lực minh bạch lên Halcom: họ không thể đối xử với Nậm Kha Á như một dự án thuần kỹ thuật, mà phải coi đó là phép thử cho hình ảnh phát triển bền vững của chính mình.
ĐTM và câu hỏi lớn về môi trường rừng tự nhiên
Không thể nói về dự án Nậm Kha Á mà bỏ qua mặt trái môi trường. Theo ĐTM, dự án thuộc nhóm I – nhóm khai thác khoáng sản có nguy cơ tác động xấu đến môi trường ở mức độ cao theo Luật Bảo vệ môi trường. Đáng chú ý hơn, dự án sẽ chuyển đổi hơn 66ha rừng tự nhiên sản xuất sang hoạt động khoáng sản, sử dụng các loại rừng và đất có rừng tự nhiên theo quy định pháp luật lâm nghiệp. Việc dự án không đủ điều kiện phân loại xanh theo Quyết định 21/2025 là lời nhắc thẳng thắn rằng đây không phải lá cờ mô hình xanh để trưng bày, mà là bài toán rủi ro phải kiểm soát. Báo cáo ĐTM cho biết chủ dự án sẽ xin ý kiến chuyên gia công nghệ tuyển khoáng, luyện kim màu quý, hóa – môi trường, kinh tế, sinh thái, khí tượng, y tế… để dự báo và đưa ra giải pháp xử lý nhằm giảm tác động. Điều này là cần thiết nhưng chưa đủ. Việc có một mỏ vàng khác diện tích 3,65ha giáp ranh, cùng với quy hoạch Khu dự trữ thiên nhiên Mường Tè cách 6–10km đường chim bay, khiến khu vực này đứng trước nguy cơ cộng hưởng tác động. Bài toán không còn là "một dự án" mà là cả không gian sinh thái cần quản lý tổng thể.
Kinh tế địa phương và điều kiện để Nậm Kha Á trở thành cơ hội, không là gánh nặng
Ở góc độ kinh tế, dự án Nậm Kha Á mang theo kỳ vọng rõ ràng: nếu được đưa vào khai thác, khoáng sản sẽ tạo việc làm cho lao động địa phương và tăng thu ngân sách. Với công suất 17.000 tấn quặng nguyên khai mỗi năm và chuỗi hoạt động từ khai thác, vận chuyển, tuyển khoáng, luyện vàng bạc đến xử lý và tuần hoàn nước trong 25 năm sản xuất, Nậm Kha Á có thể trở thành cực tăng trưởng mới của Mường Tè, giảm bớt phụ thuộc vào nông – lâm nghiệp. Tuy vậy, bài học từ nhiều mỏ khoáng sản cho thấy: nếu không gắn lợi ích kinh tế với nghĩa vụ phục hồi môi trường và bảo vệ cộng đồng, kho báu vàng bạc có thể hóa thành gánh nặng lâu dài. Kế hoạch đóng cửa mỏ, cải tạo khai trường, bãi thải, tháo dỡ công trình, trồng cây phục hồi môi trường được nêu trong ĐTM cần được ràng buộc bằng cam kết pháp lý mạnh và giám sát độc lập. Nậm Kha Á chỉ thực sự là cơ hội khi Lai Châu dùng dự án này để nâng chuẩn quản trị khoáng sản quý kim: minh bạch, tham vấn cộng đồng và đặt sức khỏe hệ sinh thái lên ngang hàng với dòng vàng bạc tinh khiết.
