Kế hoạch chống ngập TP.HCM: tham vọng lớn, mục tiêu rõ
Kế hoạch chống ngập TP.HCM giai đoạn 2026-2030 là chương trình đầu tư hạ tầng thành phố với 87 dự án thoát nước đô thị, tập trung xử lý 50 điểm ngập trọng điểm trong tổng số 159 khu vực ngập thường xuyên, đồng thời gắn với mục tiêu nâng tỷ lệ thu gom và xử lý nước thải đô thị lên ngưỡng mới để tăng khả năng phòng chống lũ lụt và thích ứng biến đổi khí hậu.
Điểm đáng chú ý không phải chỉ là con số 140.000 tỷ đồng, mà là cách TP.HCM chọn biến chống ngập thành trục chính cho tái cấu trúc hạ tầng đô thị. Trong hội thảo do Sở Xây dựng tổ chức ngày 15-9, lãnh đạo thành phố khẳng định giai đoạn 2026-2030 sẽ triển khai 87 dự án chống ngập với tổng vốn khoảng 140.000 tỷ đồng, hướng đến giải quyết cơ bản 50 vị trí ngập. Đây không còn là các công trình chắp vá sau mỗi cơn mưa lớn, mà là một chiến lược dài hơi, có mốc thời gian, mục tiêu định lượng và khung chính sách rõ ràng.
Quan điểm xuyên suốt của kế hoạch là: nếu tiếp tục xử lý ngập theo kiểu “vá đâu hay đó”, TP.HCM sẽ mãi chạy theo nước triều và mưa cực đoan. Chỉ khi gắn chống ngập với quản lý nước thải, quy hoạch không gian thoát nước và dữ liệu số, thành phố mới có cơ hội thoát khỏi vòng luẩn quẩn ngập–bơm–nâng cốt.
Từ ‘thoát nước nhanh’ sang ‘quản lý rủi ro ngập tích hợp’
Bối cảnh buộc TP.HCM phải thay đổi tư duy chống ngập: địa hình thấp, triều cường, nước biển dâng, mưa cực đoan và sụt lún đất ngày càng rõ. Hệ thống kênh rạch, cống thoát nước, trạm bơm chưa đồng bộ; nhiều quy hoạch cũ không còn phù hợp, làm mất dần không gian trữ nước và hành lang thoát nước. Quy mô đô thị mở rộng lên khoảng 6.778 km² kéo theo áp lực hạ tầng khổng lồ, trong đó hạ tầng thoát nước và công trình phòng chống ngập là mắt xích yếu nhất hiện nay.
Điểm mang tính bước ngoặt là đề xuất chuyển từ tư duy “thoát nước nhanh” sang “quản lý rủi ro ngập tích hợp”, với nguyên tắc bảo vệ nhiều lớp và cơ chế “trì hoãn – lưu trữ – tiêu thoát”. Mô hình polder được khuyến nghị: kết hợp đê bao, hồ điều hòa, cống và trạm bơm để chủ động kiểm soát nước, giảm phụ thuộc vào san lấp nền và thích ứng với sụt lún. Đây là cách tiếp cận hiện đại, coi nước là yếu tố phải sống chung có kiểm soát, không phải kẻ thù cần đẩy đi càng nhanh càng tốt.
Sự thay đổi này mang tính chính trị–hành chính không kém gì kỹ thuật. Nó đòi hỏi các sở ngành phải chấp nhận điều chỉnh quy hoạch, dành lại không gian cho nước và chấp nhận rằng một số khu vực sẽ phải ưu tiên làm hồ điều tiết, hạ tầng xanh thay vì tối đa hóa diện tích xây dựng.
87 dự án, 140.000 tỷ và bài toán 159 điểm ngập
Theo số liệu công bố, TP.HCM hiện có 159 điểm thường xuyên ngập, gồm 76 điểm tại khu vực TP.HCM trước đây, 52 điểm ở khu vực Bình Dương và 31 điểm ở Bà Rịa – Vũng Tàu. Trong giai đoạn 2026-2030, thành phố đặt mục tiêu giải quyết cơ bản 50 vị trí ngập, trong đó khu vực trung tâm TP.HCM có 34 vị trí, Bình Dương 9 và Bà Rịa – Vũng Tàu 7.
Con số 87 dự án chống ngập với tổng vốn 140.000 tỷ đồng cho thấy mức độ ưu tiên chưa từng có dành cho hạ tầng thành phố trong lĩnh vực này. Nhưng chính vì quy mô lớn, rủi ro phân tán nguồn lực và đầu tư manh mún cũng tăng theo. Nếu mỗi dự án bị cắt nhỏ cho vừa ngân sách năm, hoặc triển khai lệch nhịp với nhau, bức tranh “hệ thống” mà kế hoạch đặt ra sẽ vỡ vụn. Với một giai đoạn 5 năm, cách duy nhất để giảm rủi ro là phân kỳ theo cụm lưu vực, gắn từng nhóm dự án với các mục tiêu ngập cụ thể và buộc phải công khai mức độ hoàn thành.
Một điểm cần nhấn mạnh là thành phố không thể kỳ vọng giải quyết cùng lúc tất cả 159 điểm ngập. Việc tập trung vào 50 điểm trọng yếu là lựa chọn thực tế, nhưng nó chỉ có ý nghĩa nếu song song đó là cơ chế cập nhật danh sách điểm ngập mới phát sinh, tránh tình trạng “chữa xong chỗ này, chỗ khác lại ngập sâu hơn”.
Nước thải đô thị: mắt xích yếu quyết định thành bại
Chiến lược chống ngập TP.HCM sẽ không thể thành công nếu bỏ qua nước thải đô thị. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 thu gom từ 80% lượng nước thải trở lên, trong đó 40–45% được xử lý đạt quy chuẩn. Thực tế hiện nay, tỷ lệ thu gom mới đạt khoảng 52%, còn tỷ lệ nước thải được xử lý đạt chuẩn chỉ khoảng 19,5%. Khoảng cách này cho thấy vấn đề không chỉ nằm ở lượng mưa hay triều cường, mà còn ở cách hạ tầng thoát nước đang bị “lẫn lộn” nhiệm vụ giữa thoát nước mưa và nước thải.
Điểm nghẽn lớn, như chính thành phố thừa nhận, là sự thiếu đồng bộ giữa mạng lưới thu gom, nhà máy xử lý, trạm bơm và các công trình liên quan. Hệ thống hiện hữu chưa khai thác hết công suất vì nước thải không đến được nhà máy. Thành phố dự kiến ưu tiên hoàn thiện cống bao, trạm bơm, tuyến truyền tải và lồng ghép dự án thu gom nước thải với các dự án cải tạo đường, hẻm, chỉnh trang đô thị và chống ngập. Đây là hướng đi đúng: một lần đào đường phải giải quyết nhiều hạng mục, giảm lãng phí và hạn chế xung đột thi công.
Tuy vậy, cách lồng ghép chỉ phát huy tác dụng nếu có kỷ luật tiến độ. Các khu đô thị mới được yêu cầu xây nhà máy xử lý và mạng lưới thu gom cùng lộ trình, nhưng nếu cơ chế giám sát lỏng lẻo, “giấy phép trước – hạ tầng sau” sẽ tiếp tục lặp lại và đẩy toàn bộ hệ thống vào thế chống ngập nửa vời.
Thành phố chống ngập hay thành phố học cách sống cùng nước?
Phần tích cực của chiến lược này là tầm nhìn khá toàn diện: kết hợp công trình thoát nước truyền thống với hạ tầng xanh, hồ điều tiết, không gian trữ nước và dữ liệu số để dự báo, cảnh báo ngập. Đơn vị tư vấn tính toán rằng nếu không đầu tư, rủi ro thiệt hại có thể tăng mạnh, trong khi trường hợp đầu tư hệ thống công trình kết hợp giải pháp dựa vào tự nhiên, thiệt hại giảm đáng kể. Nói cách khác, đây không chỉ là câu chuyện hạ tầng mà còn là bài toán kinh tế dài hạn.
Nhưng điểm then chốt nằm ở chỗ: TP.HCM muốn trở thành thành phố “chống ngập” bằng mọi giá, hay là thành phố học cách sống cùng nước mà vẫn an toàn? Nếu lựa chọn thứ hai, kế hoạch 87 dự án phải được gắn chặt với việc bảo vệ, phục hồi kênh rạch, giữ lại các không gian trữ nước và chấp nhận hạn chế phát triển ở những vùng rủi ro cao. Khoảng thời gian 5 năm 2026-2030 chỉ đủ cho một chu kỳ đầu tư nếu thành phố dám thử nghiệm mô hình mới, áp dụng dữ liệu số, PPP và sẵn sàng điều chỉnh giữa chừng khi đánh giá hiệu quả.
Một chiến lược chống ngập tốt không phải là chiến lược hứa hẹn xóa mọi điểm ngập trên bản đồ, mà là chiến lược chấp nhận tồn tại rủi ro nhưng chủ động giới hạn thiệt hại, bảo vệ nhóm dân cư dễ tổn thương nhất và dùng nước như một phần trong cấu trúc hạ tầng thành phố, không phải kẻ thù vĩnh viễn.
