Công nghệ lượng tử Việt Nam: bước vào cuộc đua khi luật chơi còn đang viết dở
Công nghệ lượng tử Việt Nam là tập hợp các hoạt động nghiên cứu, đào tạo, phát triển doanh nghiệp và thử nghiệm ứng dụng dựa trên nguyên lý cơ học lượng tử, được đặt trong chiến lược dài hạn nhằm xây dựng hệ sinh thái lượng tử gắn với mục tiêu tự chủ công nghệ và tham gia vào mạng lưới đổi mới sáng tạo toàn cầu. Việt Nam lựa chọn bước vào cuộc đua khi cuộc chơi lượng tử vẫn đang ở giai đoạn định hình, đây là quyết định mang tính chiến lược hơn là chạy theo trào lưu. Cơ học lượng tử đã được nghiên cứu hơn một thế kỷ và nằm sau nhiều công nghệ quen thuộc như transistor, laser hay đồng hồ nguyên tử. Nhưng các công nghệ lượng tử thế hệ mới – máy tính lượng tử, truyền thông lượng tử, cảm biến lượng tử – vẫn còn trong giai đoạn phát triển, đòi hỏi khả năng điều khiển từng nguyên tử, photon hoặc trạng thái lượng tử riêng lẻ. Điều đó nghĩa là chưa có quốc gia nào "về đích", và cửa sổ cơ hội vẫn đang mở cho những người đi sau nhưng đi đúng.
Hội nghị lượng tử châu Á: Việt Nam tự biến mình thành "điểm nối" thay vì "sân chơi phụ"
Ngày 14/8 tại Hà Nội, Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) và Bộ Tài chính tổ chức lễ phát động Hội nghị Thượng đỉnh lượng tử Việt Nam–Châu Á (Viet Nam–Asia Quantum Summit), mở đầu cho chương trình chính thức dự kiến diễn ra vào tháng 11. Đây không chỉ là một sự kiện khoa học, mà là tuyên bố chính trị–kinh tế: Việt Nam muốn đứng ở vị trí trung tâm kết nối chứ không chấp nhận vai trò bên lề. Lễ phát động quy tụ cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế, trường đại học, viện nghiên cứu, tập đoàn công nghệ, startup và quỹ đầu tư trong và ngoài nước. Cấu trúc khách mời này cho thấy tham vọng xây một hệ sinh thái lượng tử, nơi tri thức, nhân lực, công nghệ, vốn và thị trường được gắn kết để tạo ra giá trị chung. Hội nghị lượng tử châu Á vì thế trở thành "hạ tầng mềm" giúp Việt Nam cắm chốt trong bản đồ lượng tử khu vực, thay vì bị đẩy ra ngoài chuỗi giá trị.
Tự chủ công nghệ: lượng tử không phải xa xỉ, mà là phòng tuyến chiến lược
Việc đưa công nghệ lượng tử vào nhóm công nghệ chiến lược quốc gia thông qua quyết định của Thủ tướng là dấu hiệu rõ ràng cho thấy Việt Nam xem đây là một trong những trụ cột của tự chủ công nghệ. Trước đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực cho phát triển nhanh và bền vững. Nói thẳng: nếu không có tiếng nói trong lượng tử, rất khó giữ được tiếng nói trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo hay an ninh mạng. Theo PGS.TS Đinh Trung Hòa, Việt Nam không nên đợi công nghệ lượng tử hoàn thiện mới bắt đầu chuẩn bị; điều quan trọng là đầu tư nhân lực, nâng cao năng lực nghiên cứu, chuẩn bị cho mật mã hậu lượng tử và tạo điều kiện tiếp cận nền tảng lượng tử. Đây là quan điểm đáng chú ý, bởi trong kỷ nguyên hậu lượng tử, các hệ thống mã hoá hiện nay có nguy cơ bị phá vỡ, và quốc gia nào không chủ động sẽ bị động hoàn toàn về an ninh số.
Hệ sinh thái lượng tử: từ hội nghị đến phòng thí nghiệm và doanh nghiệp
Nếu hội nghị chỉ dừng ở diễn đàn, Việt Nam sẽ đánh mất cơ hội. NIC tuyên bố Viet Nam–Asia Quantum Summit được triển khai với mục tiêu biến định hướng lượng tử thành các chương trình hợp tác và kết quả cụ thể, đồng thời tạo nền tảng kết nối lâu dài giữa Việt Nam với các quốc gia, tổ chức và doanh nghiệp đang dẫn dắt lĩnh vực này. Điểm khác biệt nằm ở khả năng kết nối nguồn lực để hình thành dự án, thúc đẩy hợp tác nghiên cứu–đào tạo, chuyển giao công nghệ, đầu tư và thử nghiệm ứng dụng lượng tử tại Việt Nam. Chương trình chính thức tháng 11 sẽ tập trung vào đối thoại chính sách, nghiên cứu và ứng dụng, phát triển nhân tài, hợp tác quốc tế, kết nối doanh nghiệp–đầu tư và trình diễn công nghệ. Ở góc độ nhân lực, việc kết nối lực lượng lao động trẻ với các trường đại học, trung tâm nghiên cứu và doanh nghiệp quốc tế được xem là nền tảng để nâng cao chất lượng nhân lực và tăng sự hiện diện của Việt Nam trong cộng đồng khoa học lượng tử. Nếu làm được, hệ sinh thái lượng tử sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành mạng lưới sống động.
Thời điểm vàng: công nghệ còn non, cơ hội cho người đi sau
Câu hỏi lớn là: tại sao phải hành động ngay, khi công nghệ lượng tử vẫn chưa phổ biến sau hàng chục năm nghiên cứu? Các trạng thái lượng tử rất mong manh, dễ bị phá vỡ bởi nhiệt độ, rung động, nhiễu điện từ hoặc những tương tác rất nhỏ với môi trường, khiến qubit mất trạng thái trước khi phép tính hoàn thành. Ngay cả khi phần cứng được cải thiện, không phải bài toán nào máy tính lượng tử cũng giỏi hơn máy tính truyền thống; một ứng dụng chỉ có ý nghĩa khi phần cứng đủ tốt, thuật toán tạo được lợi thế và bài toán có giá trị kinh tế–xã hội đủ lớn. Trong 3–5 năm tới, tiến bộ rõ nét nhất được dự báo xuất hiện ở cảm biến lượng tử, đo lường chính xác, đồng hồ nguyên tử thế hệ mới, thiết bị tạo số ngẫu nhiên lượng tử, một số hệ thống truyền thông bảo mật và công cụ mô phỏng lượng tử kết hợp siêu máy tính. Ở giai đoạn 5–10 năm, có thể xuất hiện thêm các hệ thống với qubit logic ổn định hơn và các phép tính mang ý nghĩa khoa học rõ rệt. Chính giai đoạn "chớm ứng dụng" này là nơi Việt Nam có thể bước vào, thử nghiệm trong các lĩnh vực mình có nhu cầu và lợi thế, thay vì bị kéo lê phía sau khi thị trường đã định hình.
