Tuyến tàu điện Phú Quốc là gì và vì sao giai đoạn lắp ray mang tính bước ngoặt?
Tuyến tàu điện Phú Quốc là một tuyến đường sắt nhẹ gần 18 km kết nối Cảng hàng không quốc tế Phú Quốc với khu vực Nam đảo và Trung tâm Hội nghị APEC, sử dụng công nghệ tàu điện đô thị hiện đại nhằm rút ngắn thời gian di chuyển xuống khoảng 20 phút và trở thành tuyến tàu điện nhẹ đầu tiên được đầu tư bằng nguồn vốn tư nhân trên đảo.
Điểm đáng nói là sau 8 tháng khởi công, dự án đã bước vào giai đoạn lắp ray hệ thống và hiệu chuẩn tuyến – phần việc quyết định độ an toàn, êm thuận và năng lực khai thác sau này. Đây không chỉ là một cột mốc kỹ thuật; nó là bài kiểm tra xem liệu chúng ta có thể hoàn thành một tuyến đường sắt nhẹ dài 17,59 km trên đảo trong khoảng thời gian chỉ tính bằng tháng hay không. Với mục tiêu phục vụ Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC 2027), câu hỏi không còn là “có nên làm hay không”, mà là “liệu hệ thống hạ tầng giao thông mới này có kịp đạt chuẩn quốc tế đúng hạn?”. Việc khởi động gói thầu cung cấp, thi công lắp ray và hiệu chuẩn tuyến cho thấy nhà đầu tư đã chấp nhận đặt cược uy tín của mình vào tiến độ lẫn chất lượng kỹ thuật.
Đường sắt nhẹ 17,59 km trên đảo: tốc độ “siêu nhanh” hay rủi ro nén tiến độ?
Tuyến đường sắt nhẹ dài 17,59 km trên đảo Phú Quốc đang được xây dựng với tốc độ được chính người trong cuộc gọi là “siêu nhanh”. Trong chưa tới 6 tháng nữa, liên danh nhà thầu đặt mục tiêu hoàn thành toàn bộ dự án, bao gồm cả phần hầm và hệ thống phía trên. Đồng nghĩa, khối lượng thi công tương đương gần 36 km đường sắt đô thị phải được xử lý trong khoảng thời gian mà ở nhiều nơi, người ta còn đang loay hoay với giải phóng mặt bằng.
Theo một phát biểu tại công trường, “trong một thời gian vô cùng ngắn, chúng tôi phải thi công xong 17,59 km đường đôi, tương đương với khối lượng của gần 36 km đường sắt đô thị”. Con số này không chỉ dùng để tự hào; nó đặt ra bài toán rủi ro tiến độ bị nén quá chặt, nhất là trên địa hình đảo với thời tiết mưa lớn kéo dài và logistics phụ thuộc đường biển. Hiện công trường duy trì nhịp độ làm việc xuyên ngày đêm với gần 600 kỹ sư, công nhân bám trụ và vốn giải ngân đã đạt 1.800 tỉ đồng tính đến tháng 8. Nếu nhìn từ góc độ hạ tầng giao thông, đây là một thí nghiệm quy mô lớn về khả năng tổ chức dự án nhanh, nhưng bất kỳ sai số nào trong thiết kế, thi công hay kiểm soát chất lượng cũng có thể bị nhân lên do tiến độ gấp gáp.
Lắp ray hệ thống: bài toán kỹ thuật lần đầu áp dụng trên địa hình đảo
Gói thầu lắp ray hệ thống và hiệu chuẩn tuyến là phần việc khó nhất của một tuyến tàu điện nhẹ, bởi đây là lúc các sai lệch tích tụ từ nền đường, cầu, hầm bị phơi bày. Hệ thống ray của tàu điện Phú Quốc sử dụng khổ 1.435mm, loại rãnh 60R2 chuyên dụng, cao 180mm, mỗi thanh dài 25m và được lắp trên toàn tuyến chính dài hơn 17,5 km. Đó là cấu hình tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế cho đường sắt nhẹ, chứ không phải một thí nghiệm “nửa vời”.
Ray công nghệ cao được lắp đồng bộ trên ba phân đoạn: trên cao, trên mặt đất và đi ngầm – một sự kết hợp phức tạp hiếm thấy trong một dự án lần đầu triển khai. Sau lễ khởi công, nhà thầu bắt đầu lắp ray và hiệu chuẩn tuyến từ nền đường km16, rồi mới chuyển sang các đoạn cầu và hầm vào tháng 10. Trong khi đó, phần cầu đã hoàn thành 100% cọc khoan nhồi, bệ trụ đạt 63% và thân trụ 56%; phần hầm đạt khoảng 97% cọc, 42% đào móng; phần nền đường gần chạm 97% khối lượng đào khuôn và đắp cát. Nhìn dưới góc độ kỹ thuật, việc lắp ray trên nền hạ tầng chưa hoàn toàn “chín” đòi hỏi đội ngũ kỹ sư phải hiệu chuẩn cực kỳ chính xác, nếu không muốn trả giá bằng những đợt sửa chữa tốn kém sau này.
Khi tiêu chuẩn nội địa chưa sẵn sàng: linh hoạt hay lệ thuộc?
Một nghịch lý của tuyến tàu điện Phú Quốc là đây là tuyến tàu điện nhẹ đầu tiên, nhưng Việt Nam vẫn chưa có bộ quy trình, tiêu chuẩn chi tiết hoàn chỉnh cho đường sắt đô thị. Các đơn vị thi công buộc phải linh hoạt dùng tiêu chuẩn, quy trình xây lắp và công nghệ nước ngoài, rồi tinh chỉnh để phù hợp điều kiện trong nước. Điều này cho thấy hệ thống pháp lý của chúng ta đang chạy sau thực tế phát triển hạ tầng giao thông đô thị.
Theo chia sẻ từ đại diện nhà thầu, họ đã chủ động đầu tư thiết bị thi công tiên tiến và điều chỉnh để thích nghi với địa hình đặc thù của Phú Quốc. Đó là cách xử lý khôn ngoan trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn, nếu mỗi dự án phải “tự bơi” trong mê cung tiêu chuẩn ngoại, chúng ta sẽ thiếu một khung chung để so sánh, đánh giá và rút kinh nghiệm. Ở chiều tích cực, tuyến tàu điện Phú Quốc đang giúp hình thành bộ bài học thực tế đầu tiên cho đường sắt nhẹ tại Việt Nam: từ bố trí công trường trên đảo, tổ chức nhân lực 24/7 đến các bài test hiệu chuẩn ray trên nhiều cao trình khác nhau. Nếu những kinh nghiệm này không được hệ thống hóa thành quy chuẩn quốc gia, dự án sẽ dừng lại ở mức “kỳ tích một lần”, thay vì mở đường cho các tuyến tiếp theo.
APEC 2027 và câu hỏi cuối cùng: tuyến tàu điện này phục vụ ai?
Tuyến đường sắt nhẹ Phú Quốc được định vị rõ ràng là hạ tầng giao thông để đón APEC 2027. Kế hoạch là hoàn thành xây dựng vào tháng 2, chạy thử vào tháng 6 và khai thác thương mại vào tháng 8, trước khi sự kiện quốc tế diễn ra. Khi hoàn thành, thời gian di chuyển từ sân bay đến Nam đảo và Trung tâm Hội nghị APEC được rút xuống khoảng 20 phút – một lợi thế khó phủ nhận cho cả khách quốc tế và du khách đại chúng.
Nhưng câu hỏi quan trọng hơn là sau APEC, tuyến tàu điện Phú Quốc sẽ đóng vai trò gì trong cấu trúc hạ tầng giao thông của đảo? Nếu chỉ dừng lại ở việc phục vụ sự kiện, dự án sẽ biến thành “đường đua” ngắn hạn cho một cuộc trình diễn. Nếu được tích hợp với mạng lưới xe buýt, taxi, các khu đô thị và dịch vụ, nó có thể trở thành trục xương sống cho phát triển đô thị bền vững. Việc doanh nghiệp Việt Nam đảm nhận phần lớn thi công, đồng thời khẳng định đây là “minh chứng rằng doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể vượt qua bất kỳ giới hạn khó khăn”, là điểm cộng lớn về năng lực nội địa. Tuy nhiên, thành công thực sự của tàu điện Phú Quốc sẽ chỉ được đo bằng hai thước đo: nó có vận hành ổn định, an toàn, đúng tiến độ như cam kết, và nó có phục vụ được người dân, du khách hàng ngày sau khi ánh đèn APEC đã tắt hay không.
