Tinh dầu bản địa: Từ nguyên liệu rẻ tiền thành tài sản giá trị
Tinh dầu bản địa là tinh chất thơm được chưng cất tinh dầu từ cây cỏ, dược liệu địa phương như sả, tràm, chè dây, gừng, nghệ…; khi được tổ chức sản xuất bài bản, gắn với vùng nguyên liệu và câu chuyện văn hóa, nó biến nguồn tài nguyên quen thuộc thành sản phẩm thương mại có giá trị gia tăng cao và tạo ra cơ hội khởi nghiệp dược liệu cho cộng đồng. Thực tế ở Quảng Trị và Lâm Đồng cho thấy: vấn đề không nằm ở việc cây thuốc quý đến đâu, mà ở chỗ ai biết biến chúng từ bó lá phơi khô thành thương hiệu tinh dầu bản địa, sản phẩm OCOP có thị trường rõ ràng. Mô hình của một thầy giáo tiểu học và những hợp tác xã dược liệu đang chứng minh nông dân không chỉ trồng cây mà còn có thể làm thương hiệu, làm chủ chuỗi giá trị.
Thầy giáo Quảng Trị biến keo tràm, sả, hoa ngũ sắc thành doanh thu gần tỷ đồng
Câu chuyện của thầy giáo Lê Thanh Hải ở Cửa Tùng là minh chứng sống động cho sức bật của tinh dầu bản địa. Ý tưởng khởi nghiệp đến với anh sau một chuyến tham quan mô hình chưng cất tinh dầu ở Hải Lăng, khi nhận ra tràm, sả, hoa ngũ sắc quanh mình vẫn bị xem là thứ cây dại. Cuối năm 2017, hai vợ chồng quyết định đầu tư xây nhà xưởng, mua máy móc để lập cơ sở chưng cất tinh dầu, dù đối mặt với vô số lần thử sai về nhiệt độ, thời gian chưng cất, tỷ lệ nguyên liệu. Mô hình hiện cho ra 4 loại tinh dầu chính từ sả, bơ, tràm và hoa ngũ sắc; mỗi năm cung cấp hơn 1.500 lít tinh dầu, đạt doanh thu khoảng 800-900 triệu đồng. Đây không chỉ là câu chuyện nông dân làm kinh tế, mà là một ví dụ cho việc người làm giáo dục bước sang vai nhà sản xuất, xây dựng thương hiệu tinh dầu Quảng Trị đi ra các thị trường lớn.
Lâm Đồng: Khi cây thuốc bước ra khỏi rừng và trở thành hàng hóa
Tại Lâm Đồng, hướng đi không dừng ở việc thu hái cây thuốc mang bán mà là tổ chức toàn bộ chuỗi giá trị dược liệu. Hợp tác xã Dược liệu An Phúc Khang đang xây dựng chuỗi sản xuất từ vùng nguyên liệu đến chế biến, tạo ra 10 loại cao, 7 loại tinh dầu, 4 loại trà và 7 loại thuốc viên, với khoảng 80% sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: "Cao an xoa và cao gắm đã được công nhận OCOP 3 sao", cho thấy dược liệu bản địa đã bước lên nấc thang sản phẩm OCOP có thương hiệu. Không còn cảnh phơi khô rồi bán nguyên liệu, cây thuốc được sơ chế, chế biến sâu, đóng gói chỉnh chu để tăng giá trị và khả năng tiếp cận thị trường. Đặc biệt, hợp tác xã liên kết với đồng bào dân tộc thiểu số trồng dược liệu dưới tán rừng trên khoảng 70-80 ha, giúp người dân tham gia từ khâu trồng, chăm sóc, thu hái đến cung ứng cho cơ sở chế biến.
Người trẻ và tri thức bản địa: Tạo nên sản phẩm OCOP khác biệt
Nếu mô hình hợp tác xã cho thấy sức mạnh của tổ chức sản xuất, thì câu chuyện "Chè dây xoăn tuyết Ka Drờng" lại làm rõ vai trò của người trẻ và tri thức bản địa. Sau nhiều năm thu hái chè dây trong tự nhiên, phơi khô và bán quanh vùng, chị Ka Drờng – người Mạ – đã biến loại cây quen thuộc thành sản phẩm trà thảo dược được chứng nhận OCOP 3 sao năm 2023. Giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở cây chè dây mà còn ở kinh nghiệm dùng dược liệu được người Mạ truyền qua nhiều thế hệ. Khi tri thức ấy được chuyển hóa thành hàng hóa, vừa mở rộng giá trị kinh tế, vừa tạo động lực bảo tồn kinh nghiệm truyền thống. Đây là bước nâng cấp quan trọng: từ nông sản và cây thuốc bình thường thành sản phẩm OCOP có câu chuyện văn hóa, có bao bì, có tiêu chuẩn và thị trường rõ ràng – nền tảng cho khởi nghiệp dược liệu bền vững.
Tinh dầu bản địa sẽ đi xa đến đâu?
Tinh dầu bản địa và dược liệu địa phương đang đứng trước bước ngoặt: hoặc tiếp tục là sản vật vùng miền bán thô, hoặc trở thành sản phẩm có thương hiệu, tiêu chuẩn và chuỗi giá trị đầy đủ. Lâm Đồng hiện có khoảng 2.144 ha vùng nguyên liệu dược liệu, với nhiều loại giá trị như atisô, trà hoa vàng, lan gấm, linh chi, đảng sâm, sâm Ngọc Linh. Tuy nhiên, diện tích lớn không tự động biến thành hiệu quả kinh tế nếu thiếu tổ chức sản xuất, chế biến sâu và xây dựng thị trường. Mô hình chưng cất tinh dầu của thầy Lê Thanh Hải đang hướng tới quy trình khép kín, đầu tư lò hơi tự động và phát triển vùng nguyên liệu ổn định – một bước đi cho thấy khát vọng đi xa hơn của tinh dầu bản địa. Con đường phía trước vì thế khá rõ: ai nắm được vùng nguyên liệu, quy trình chất lượng và câu chuyện thương hiệu, người đó sẽ định hình tương lai sản phẩm OCOP từ cây thuốc quê mình.
