Chiến dịch 500 ngày đêm: Từ biểu tượng hậu chiến đến phép thử lòng tin
Chiến dịch 500 ngày đêm là chương trình đẩy mạnh tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, quy tập và xác định danh tính người mất tích Việt Nam bằng cách kết nối hồ sơ chiến tranh, ký ức nhân chứng, công nghệ ADN và hợp tác quốc tế thành một quy trình thống nhất để đưa các liệt sĩ trở về với gia đình.
Điểm then chốt của chiến dịch này là nó không chỉ là một kế hoạch chuyên môn, mà là phép thử về trách nhiệm lịch sử và mức độ trưởng thành của hợp tác Mỹ Việt Nam trong khắc phục hậu quả chiến tranh. Đoàn công tác Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, do Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu dẫn đầu, đã sang Hoa Kỳ và làm việc với nhóm nghiên cứu thuộc Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong Chiến tranh (VWAI) nhằm đẩy nhanh tiến độ hợp tác trong tiếp nhận dữ liệu và huy động nguồn lực cho Chiến dịch 500 ngày đêm. Đây là hành động chủ động, cho thấy Việt Nam không chờ đợi sự giúp đỡ, mà dẫn dắt hợp tác theo nhu cầu thực tế của mình.
Công nghệ ADN chiến tranh và dữ liệu: Khi Mỹ mang phòng thí nghiệm và kho lưu trữ vào trận địa
Nếu trước đây tìm kiếm hài cốt liệt sĩ chủ yếu dựa vào nhân chứng và địa hình, thì nay Mỹ đang bổ sung một tầng sức mạnh hoàn toàn mới: dữ liệu, công nghệ ADN chiến tranh và năng lực phân tích hồ sơ. Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong Chiến tranh là chương trình do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ, được triển khai theo đề nghị của Việt Nam từ năm 2018 để hỗ trợ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính quân nhân Việt Nam mất tích. Đây không chỉ là hỗ trợ kỹ thuật, mà là một sự thừa nhận trách nhiệm đối với người mất tích Việt Nam.
Dự án được Bộ Chiến tranh Hoa Kỳ điều phối thông qua Văn phòng Tùy viên Quốc phòng tại Hà Nội, với Đại học Công nghệ Texas giữ vai trò chủ chốt trong nghiên cứu, số hóa và phân tích hồ sơ chiến tranh. Nói cách khác, các kho lưu trữ quân sự và năng lực phân tích tư liệu của Mỹ đang được đưa vào phục vụ Chiến dịch 500 ngày đêm. Thái Nguyên là ví dụ cụ thể: địa phương này đang tăng tốc chiến dịch, đã lấy mẫu tại 179 trong tổng số 941 phần mộ ở 4 trên 49 nghĩa trang, với quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ trước ngày 30/11/2026 để phục vụ giám định ADN, xác định danh tính liệt sĩ. "Đến nay, trên 50 hồ sơ trận đánh và kỷ vật chiến tranh đã được chuyển về Việt Nam để phân tích phục vụ tìm kiếm thực địa" là con số cho thấy dữ liệu đang vận động cùng xẻng cuốc trên từng mét đất.
Đại học Texas Tech, VWAI và 50 hồ sơ: Khi ký ức cựu chiến binh trở thành tọa độ mộ liệt sĩ
Một trong những tiến bộ đáng kể của hợp tác Mỹ Việt Nam là việc biến ký ức rời rạc và tài liệu phân tán thành hồ sơ có thể sử dụng ngay tại hiện trường tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Trong mạng lưới đối tác, Đại học Texas Tech giữ vai trò đặc thù trong nghiên cứu lịch sử và xây dựng hồ sơ phục vụ tìm kiếm thực địa, đồng thời là đơn vị chủ chốt trong nghiên cứu, số hóa và phân tích hồ sơ chiến tranh cho dự án TTU-VWAI. Điều này cho thấy một đại học Mỹ đã trở thành “trung tâm bản đồ” của những cuộc hành quân trở về của người mất tích Việt Nam.
Nhóm nghiên cứu VWAI đã trực tiếp trao cho đoàn Việt Nam tài liệu về các khu mộ tập thể bộ đội Việt Nam tại Cồn Tiên (Quảng Trị) và Căn cứ Hỏa lực Blue – những điểm nóng của các trận đánh 1967 và 1971. Thời gian qua, đã có trên 50 hồ sơ về các trận đánh và kỷ vật chiến tranh được gửi về Việt Nam, tiêu biểu là hồ sơ các khu mộ tập thể Bệnh viện K67A và khu vực sân bay Tân Sơn Nhất, đang được lực lượng tìm kiếm phân tích và triển khai trên thực địa. Bản thân Sáng kiến VWAI được xây dựng với sự tham gia của nhiều thành viên là con của cựu chiến binh Mỹ từng tham chiến, cho thấy ký ức chiến trường không chỉ nằm trong tài liệu, mà còn trong những gia đình từng gánh chịu chiến tranh.
Áp lực thời gian và yêu cầu tích hợp: Vì sao Việt Nam buộc phải “chạy đua” với ký ức
Hợp tác kỹ thuật chỉ có ý nghĩa nếu kịp thời. Nhiệm vụ tìm kiếm người mất tích Việt Nam đang chịu sức ép rất lớn của thời gian: cựu chiến binh và nhân chứng ngày càng cao tuổi, ký ức chiến trường phai nhạt, thân nhân gần để lấy mẫu ADN đối chứng dần qua đời, còn các chiến trường cũ bị che phủ bởi đô thị hóa và phát triển kinh tế – xã hội. Trong bối cảnh đó, việc duy trì một nhịp độ 500 ngày đêm liên tục không chỉ là khẩu hiệu, mà là đòi hỏi thực tế nếu muốn công nghệ ADN chiến tranh phát huy hiệu quả.
Đoàn Việt Nam đã nhấn mạnh ADN là nhu cầu kỹ thuật cấp thiết nhưng công nghệ hiện đại không thể tự mình giải quyết toàn bộ bài toán; cần một hệ thống thông tin tích hợp, liên kết dữ liệu ADN, hài cốt, mẫu thân nhân, tư liệu lịch sử, hồ sơ vụ việc, dữ liệu chôn cất và kết quả tìm kiếm thực địa. Việt Nam vì thế yêu cầu các đối tác Mỹ cung cấp không chỉ thiết bị, mà cả khả năng khai thác tài liệu lưu trữ: vị trí chôn cất, khu mộ tập thể, đơn vị, thương vong, bản đồ, không ảnh thời chiến, hồ sơ mất tích – những mảnh ghép có thể thu hẹp địa bàn tìm kiếm. Đây là cách tiếp cận mà nếu thành công, sẽ tạo một mô hình mẫu cho các chương trình khắc phục hậu quả chiến tranh khác.
Từ bàn đàm phán tới nghĩa trang: Cam kết chính trị, cộng đồng và tương lai của Chiến dịch 500 ngày đêm
Chiến dịch 500 ngày đêm không diễn ra trong khoảng trống chính trị. Trước buổi làm việc với VWAI, đoàn công tác Việt Nam đã làm việc với Hạ nghị sĩ Chrissy Houlahan, thành viên Ủy ban Quân vụ Hạ viện Hoa Kỳ; bà khẳng định sẽ chủ động đưa các đề nghị về kinh phí của Việt Nam ra thảo luận tại các Tiểu ban Phân bổ Ngân sách của Hạ viện nhằm tìm thêm nguồn lực cho các dự án khắc phục hậu quả sau chiến tranh như tẩy độc dioxin và hỗ trợ nạn nhân chiến tranh. Đây là bước dịch chuyển quan trọng khi vấn đề người mất tích không chỉ nằm trong kênh quân sự, mà đi vào nghị trình ngân sách và chính sách rộng hơn.
Trên bàn làm việc chung có mặt đại diện các quân khu 4, 5, 7, 9; Cục Quân y, Cục Chính sách, cơ quan POW/MIA, Cục Đối ngoại, cùng mạng lưới đối tác Mỹ như Mission: POW-MIA, Hiệp hội Kinh doanh Hoa Kỳ – ASEAN, các trường đại học và tổ chức cựu chiến binh. Việc tiếp cận cộng đồng cựu chiến binh, kể cả qua cộng đồng trực tuyến lớn và dự kiến có sự tham gia truyền thông của CNN, có thể giúp tìm thêm nhân chứng về địa điểm chôn cất. Tóm lại, nếu Việt Nam tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt, còn phía Hoa Kỳ duy trì cam kết dữ liệu, công nghệ ADN và nguồn lực, thì Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ là một chiến dịch, mà là bước đi biểu tượng hoàn thiện quá trình hòa giải sau chiến tranh – nơi mỗi người mất tích Việt Nam được tôn trọng bằng một danh tính trọn vẹn.
