Sáp nhập trường học: Tinh gọn hệ thống, khuấy đảo đời sống nghề nghiệp giáo viên
Sáp nhập trường học là việc tổ chức lại mạng lưới cơ sở giáo dục bằng cách hợp nhất nhiều trường, trung tâm thành đơn vị ít hơn, nhằm tinh gọn đầu mối quản lý, giảm biên chế lãnh đạo và tối ưu nguồn lực, nhưng đồng thời làm thay đổi sâu sắc vị trí việc làm, hợp đồng giáo viên, chế độ tiền lương và tâm lý nghề nghiệp của đội ngũ nhà giáo. Quảng Ngãi đã hoàn thành việc sắp xếp, sáp nhập 16 trường THPT và các trung tâm giáo dục, chỉ còn 8 đơn vị trực thuộc, tức giảm một nửa đầu mối quản lý. Trong khi đó, tại Đà Nẵng, việc sáp nhập Trường phổ thông Hermann Gmeiner vào Trường tiểu học, THCS và THPT Ngũ Hành Sơn đã kéo theo làn sóng lo âu quanh hợp đồng giáo viên chỉ còn 9 tháng và nguy cơ mất lương dịp hè. Câu hỏi lớn đặt ra: ai đang gánh phần “chi phí xã hội” của công cuộc tinh gọn bộ máy?
Quảng Ngãi: Tinh gọn 50% đầu mối, áp lực dồn lên quyền lợi giáo viên
Quảng Ngãi là một minh họa rõ ràng cho xu hướng sáp nhập trường học trên diện rộng. Sau khi sắp xếp 16 trường THPT, Trung tâm giáo dục thường xuyên, Trung tâm giáo dục nghề nghiệp và Trung tâm giáo dục thường xuyên, toàn hệ thống chỉ còn 8 đơn vị, giảm tương ứng 50% số đầu mối trực thuộc. Đây là bước đi mạnh tay nhằm thu gọn mạng lưới từ 887 cơ sở công lập xuống 478, cắt giảm 409 cơ sở, tương đương 46,11%. Câu chuyện được trình bày như một thành công về quản lý, nhưng đằng sau các con số là 751 người đang làm việc tại 16 đơn vị bị sắp xếp cùng 12.930 học sinh ở 324 lớp học. Việc giảm đầu mối quản lý đồng nghĩa giảm chức danh lãnh đạo, thay đổi vị trí làm việc, phân công lại giáo viên, cán bộ, nhân viên. Nếu cơ quan quản lý chỉ nhìn thấy “biên chế” mà bỏ qua con người cụ thể với quyền lợi lao động, ổn định việc làm và thâm niên, sáp nhập dễ biến thành cú sốc nghề nghiệp hơn là cải cách hệ thống.
| Chỉ tiêu | Trước sáp nhập | Sau sáp nhập |
|---|---|---|
| Số đơn vị THPT và trung tâm trực thuộc | 16 | 8 |
| Mạng lưới cơ sở giáo dục công lập toàn tỉnh | 887 | 478 |
| Số cơ sở giảm | — | 409 (46,11%) |
| Người làm việc tại 16 đơn vị sắp xếp | 751 | — |
Đà Nẵng: Hợp đồng giáo viên 9 tháng và vùng xám pháp lý trong cải cách
Nếu Quảng Ngãi cho thấy tác động về tổ chức, thì Đà Nẵng phơi bày phần nhạy cảm nhất: hợp đồng giáo viên và tiền lương. Sau khi Trường phổ thông Hermann Gmeiner được tiếp nhận nguyên trạng về Sở GDĐT và sáp nhập vào Trường tiểu học, THCS và THPT Ngũ Hành Sơn, 55 giáo viên được bố trí làm việc theo hình thức hợp đồng lao động theo Nghị định 235. Họ được thông tin sẽ ký hợp đồng 12 tháng, hưởng lương và phụ cấp theo quy định, nhưng chỉ vài ngày sau, hướng dẫn mới yêu cầu ký hợp đồng 9 tháng, từ 1.9 đến 31.5 năm sau. Việc này làm giáo viên lo ngại ba tháng hè sẽ không còn lương như trước, cũng không rõ có tiếp tục được ký hợp đồng sau thời hạn hay không. Bản kiến nghị tập thể nêu thẳng: họ không đòi ưu ái, chỉ muốn một phương án ổn định, hài hòa, xem xét đầy đủ quá trình công tác, thời gian tham gia bảo hiểm xã hội, tiền lương, chế độ và những đóng góp trong nhiều năm.
Đáng chú ý, Nghị định 235 không quy định cụ thể thời hạn hợp đồng lao động đối với công việc thuộc danh mục vị trí việc làm viên chức trong số lao động hợp đồng ngoài chỉ tiêu biên chế. Khoảng trống pháp lý này đang bị lấp bằng một lý do rất “kỹ thuật”: ngân sách hiện chỉ bố trí kinh phí hợp đồng giáo viên trong 9 tháng mỗi năm học. Khi ngân sách trở thành căn cứ chính cho thời hạn hợp đồng, giáo viên – nhiều người đã gắn bó 10, 20, thậm chí gần 30 năm với trường – bị đẩy vào trạng thái treo lơ lửng giữa biên chế và hợp đồng, giữa cống hiến dài hạn và cam kết ngắn hạn. Đó là vùng xám khiến mọi lời hứa về “trường học hạnh phúc” mất đi sức thuyết phục.
Ổn định việc làm, quyền lợi giáo viên: Điều kiện tiên quyết để sáp nhập không làm hỏng giáo dục
Điểm chung trong cả hai trường hợp là đội ngũ giáo viên, cán bộ, nhân viên đều yêu cầu một điều rất giản dị: ổn định việc làm. Đội ngũ Trường phổ thông Hermann Gmeiner (cũ) mong sớm có phương án ổn định công việc sau sáp nhập, đề nghị được bố trí việc làm phù hợp năng lực chuyên môn, vị trí việc làm và quá trình công tác, đồng thời ghi nhận thâm niên, trình độ, năng lực và đóng góp thực tế. Họ cũng yêu cầu làm rõ chế độ tiền lương, bảo hiểm, thu nhập trong kỳ nghỉ hè, thời hạn hợp đồng và lộ trình sắp xếp nhân sự. Một số giáo viên đã ở độ tuổi khó bắt đầu lại tại môi trường khác, nên thay đổi về vị trí việc làm, thời hạn hợp đồng tác động lớn đến tâm lý. Nếu những tiếng nói này không được lắng nghe, sáp nhập trường học sẽ tạo ra lực cản ngầm: giáo viên dạy trong lo âu, học sinh học trong môi trường thiếu ổn định.
Cơ quan quản lý đã có những bước điều chỉnh, như cho phép thủ trưởng đơn vị ký hợp đồng không xác định thời hạn, giúp đội ngũ phần nào yên tâm, và hứa sẽ sớm kiến nghị cấp có thẩm quyền xem xét chế độ, chính sách đối với người lao động sau sáp nhập. Nhưng chừng nào nguyên tắc “cải cách không làm thiệt quyền lợi giáo viên” chưa được đặt thành tiêu chí bắt buộc, mọi nỗ lực ổn định sẽ mang màu sắc đối phó. Sáp nhập trường học cần được nhìn như một quá trình tái thiết quan hệ lao động, chứ không chỉ là bài toán cơ sở vật chất và biên chế. Hợp đồng giáo viên phải đủ dài để bảo đảm định hướng nghề nghiệp, chế độ lương thưởng phải rõ ràng để người đứng lớp không phải tính toán từng tháng hè. Nói thẳng: quyền lợi giáo viên chính là nền móng, không thể coi là chi tiết phụ trong bất kỳ phương án tinh gọn nào.
