Di sản cần được trải nghiệm, không chỉ được kể
Giáo dục di sản là cách giúp học sinh tiếp xúc, thực hành và hiểu những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ, thay vì chỉ ghi nhớ phong tục hay ý nghĩa ngày lễ qua bài giảng. Đó cũng là hướng đi cần thiết để nghệ thuật truyền thống có chỗ đứng trong đời sống học đường hôm nay. Tại Ninh Bình, các trường đang đưa di sản vào trường lớp bằng nhiều hình thức, từ học hát Xẩm, tìm hiểu nhạc cụ dân tộc đến hoạt động ngoại khóa và giao lưu văn hóa. Điểm đáng chú ý không nằm ở việc thêm một tiết học cho đủ chương trình, mà ở cơ hội để học sinh tự nghe, tự thử và tự biểu diễn. Khi các em được tham gia, văn hóa không còn là khái niệm xa xôi trong sách vở; nó trở thành một phần của văn hóa học đường và ký ức tuổi thơ.
Từ năm học 2025–2026, Trường Tiểu học Yên Từ A đưa hát Xẩm vào hoạt động giáo dục nhằm khơi dậy tình yêu nghệ thuật quê hương và góp phần gìn giữ di sản địa phương. Cách làm này phù hợp với một thực tế: muốn học sinh gắn bó với truyền thống, cần tạo điều kiện để các em gặp di sản trong môi trường sống, chứ không chỉ nghe người lớn nói về nó.
Từ làn điệu Xẩm đến nhạc cụ dân tộc
Ở Yên Từ, học sinh tiếp cận Xẩm theo từng bước: tìm hiểu lịch sử, nguồn gốc và ý nghĩa qua hình ảnh, video; nghe nghệ sĩ biểu diễn; rồi tập hơi, ngân giọng, luyến láy, giữ nhịp và hát những làn điệu quen thuộc. Trường duy trì bốn lớp với 129 học sinh, tổ chức vào buổi tối sau giờ học dưới sự hướng dẫn của Nghệ sĩ Ưu tú Phạm Thị Kim Ngân. Khi các em tự cất tiếng hát, kỹ thuật không còn là kiến thức trừu tượng mà gắn với cảm nhận về âm sắc và câu chuyện của quê hương.
Không gian thực hành còn được mở rộng sang chương trình văn nghệ, ngày hội và các buổi biểu diễn trong trang phục truyền thống. Trên toàn xã, hiện có 23 lớp dành cho học sinh với hơn 770 người tham gia; địa phương đặt mục tiêu triển khai chương trình giáo dục Xẩm và hoạt động ngoại khóa ở 100% trường vào năm 2035. Những con số này cho thấy hoạt động có thể tạo quy mô, nhưng giá trị lâu dài phụ thuộc vào việc duy trì cơ hội luyện tập và kết nối học sinh có năng khiếu với câu lạc bộ cộng đồng.
Cách tích hợp cũng không bó hẹp trong một loại hình. Học sinh tại Trường Tiểu học, THCS và THPT FPT ở Hà Nam được tìm hiểu, thực hành với nhạc cụ dân tộc; một số trường khác tham gia tập huấn và hoạt động ngoại khóa về văn hóa truyền thống. Sự đa dạng ấy giúp nghệ thuật truyền thống hiện diện qua nhiều cánh cửa, để mỗi học sinh có thể tìm thấy cách tiếp cận phù hợp.
Ở Chiềng Sinh, hội chợ trở thành bài học sẻ chia
Tại Trường THCS Chiềng Sinh, xã Chiềng Sinh, tỉnh Điện Biên, các hoạt động văn hóa và sinh hoạt cộng đồng được đưa vào chương trình trải nghiệm, tiêu biểu là hội chợ Xuân chủ đề “Xuân yêu thương” và hoạt động dịp Tết Trung thu. Học sinh cùng giáo viên, phụ huynh chuẩn bị và trang trí gian hàng, sắp xếp sản phẩm rồi giới thiệu trước mọi người. Những việc tưởng nhỏ ấy giúp các em thực hành giao tiếp, diễn đạt, hợp tác và nhận trách nhiệm trong tập thể.
Hội chợ còn có gian hàng 0 đồng, nơi hàng hóa được quyên góp để hỗ trợ người dân và học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Các em tham gia trưng bày, sắp xếp và hướng dẫn người đến nhận đồ; qua đó, bài học văn hóa gắn với sự quan tâm đến người khác thay vì chỉ dừng ở tái hiện không khí ngày Tết. Trải nghiệm này nuôi dưỡng tinh thần tương thân tương ái bằng hành động cụ thể: học sinh nhìn thấy nhu cầu, cùng góp sức và hiểu ý nghĩa của sẻ chia.
Điều đáng học từ Chiềng Sinh là hoạt động trải nghiệm không cần biến thành một buổi trình diễn lớn mới có giá trị. Khi học sinh được cùng nhau chuẩn bị, giao tiếp và giúp đỡ cộng đồng, các em vừa rèn kỹ năng sống vừa chạm vào những giá trị văn hóa trong đời thường. Đó là cách tình yêu quê hương hình thành từ việc làm, không phải từ lời kêu gọi.
Muốn di sản ở lại, hãy để học sinh cùng tạo nên
Trải nghiệm trực tiếp đưa di sản đến gần học sinh vì nó kết nối hiểu biết với cảm giác và hành động. Một làn điệu được tự mình tập hát, một nhạc cụ được tận tay thử hay một gian hàng được cùng bạn bè dựng lên đều tạo ra ký ức cụ thể. Từ ký ức ấy, học sinh dễ hiểu vì sao cộng đồng trân trọng di sản và thấy mình có thể góp phần gìn giữ nó. Giáo dục di sản vì thế không nên chỉ là phần minh họa cho bài học; cần có nghệ nhân, gia đình, nhà trường và cộng đồng cùng tạo không gian thực hành.
Hướng đi tiếp theo ở Ninh Bình là tăng cường ứng dụng công nghệ, xây dựng tài nguyên số về văn hóa và nghệ thuật truyền thống, đồng thời phối hợp với đơn vị đào tạo nghệ thuật, bảo tàng và thiết chế văn hóa để tổ chức hoạt động trải nghiệm. Công nghệ có thể giúp tư liệu dễ tiếp cận hơn, nhưng không thay thế được cuộc gặp trực tiếp với nghệ nhân, làn điệu hay không gian di sản. Muốn học sinh thực sự gắn bó, nhà trường cần kết hợp cả hai.
Đưa di sản vào trường học chỉ thành công khi học sinh không còn là người nghe thụ động mà trở thành người học, người thực hành và người chia sẻ. Những lớp Xẩm ở Yên Từ và ngày hội tại Chiềng Sinh gợi ra cùng một kết luận: văn hóa truyền thống có thể sống trong hiện tại nếu được trao cho thế hệ trẻ bằng trải nghiệm có ý nghĩa.
