Quy mô tăng nhanh, danh sách mới cần theo kịp
Đào tạo tiến sĩ là bậc đào tạo sau đại học hướng tới phát triển năng lực nghiên cứu độc lập và bổ sung đội ngũ giảng viên, nhà nghiên cứu trình độ cao. Quy mô nghiên cứu sinh toàn quốc đã đạt 17.691 người trong năm học 2025-2026, hơn gấp đôi mức 8.606 người của năm học 2022-2023 và tăng hơn 4.600 người so với năm học liền trước. Đây là bước mở rộng đáng kể, nhưng số lượng tăng chỉ có ý nghĩa khi mạng lưới chương trình và cơ sở đào tạo được rà soát tương ứng. Bộ GD&ĐT đã ban hành quyết định cập nhật danh sách chương trình, cơ sở đáp ứng yêu cầu Đề án 89; danh sách mới có 116 chương trình tiến sĩ tại khoảng 50 trường. Quyết định thay các danh sách trước đó và có hiệu lực từ ngày 1-1-2027. Việc chuẩn hóa này là cần thiết, song tăng quy mô không nên được xem như thước đo duy nhất về năng lực đào tạo.
Tám nhóm ngành, nhưng quy mô phân bố không đồng đều
Trong năm học 2025-2026, nghiên cứu sinh được thống kê ở tám nhóm ngành; nhóm khoa học xã hội, báo chí, kinh doanh và luật có quy mô lớn nhất, với hơn 6.700 người. Các lĩnh vực sức khỏe, kỹ thuật, công nghệ, kinh tế và khoa học xã hội cũng hiện diện đáng kể trong danh sách chương trình mới. Cơ cấu này phản ánh ưu tiên đào tạo trải rộng, nhưng đồng thời cho thấy số lượng chương trình không đồng nghĩa với phân bổ đồng đều giữa các ngành. Quản trị kinh doanh là ngành đào tạo tiến sĩ được nhiều trường triển khai nhất, tại 12 cơ sở; khoa học máy tính và lý luận, phương pháp dạy học có 7 cơ sở mỗi ngành. Một số ngành chỉ có một trường đào tạo, từ luật quốc tế đến ung bướu và điều tra hình sự. Vì vậy, con số 116 nên được đọc như bản đồ độ phủ chương trình, không phải bằng chứng rằng mọi lĩnh vực đều có mạng lưới rộng.
Những trường có nhiều chương trình theo Đề án 89
Mạng lưới đào tạo tập trung đáng kể tại một số trường có danh mục ngành rộng. Đại học Bách khoa Hà Nội dẫn đầu với 24 ngành; Đại học Y Dược TP.HCM, Đại học Y Hà Nội và Đại học Bách khoa TP.HCM thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM cùng có 17 ngành mỗi trường. Khoảng cách này cho thấy các trường đầu mối đang gánh phần lớn độ đa dạng chương trình, từ kỹ thuật, công nghệ đến y dược. Đại học Bách khoa Hà Nội có các hướng đào tạo như cơ học, hóa học, khoa học vật liệu, toán học, khoa học máy tính, kỹ thuật máy tính và quản lý năng lượng. Tuy nhiên, nhiều ngành không tự động bảo đảm chất lượng hay số lượng tuyển sinh cao; danh sách công bố số chương trình, không phải kết quả đầu ra. Đề án 89 đặt mục tiêu nâng năng lực giảng viên và cán bộ quản lý, nên việc duy trì chất lượng hướng dẫn và cơ cấu ngành hợp lý cần đi cùng mở rộng mạng lưới.
Mở rộng phải đi cùng khả năng tuyển đủ nghiên cứu sinh
Đề án 89 được phê duyệt theo Quyết định 89/QĐ-TTg, hướng tới nâng cao năng lực giảng viên và cán bộ quản lý ở các cơ sở giáo dục đại học trong giai đoạn 2019-2030. Bối cảnh đó khiến danh sách mới có ý nghĩa hơn một lần cập nhật hành chính: Bộ GD&ĐT vừa bổ sung chương trình, vừa xác định lại mạng lưới cơ sở tham gia để phù hợp với danh mục đào tạo đại học dự kiến ban hành trong năm 2026. Dù quy mô nghiên cứu sinh tăng mạnh, tỷ lệ tuyển đạt chỉ tiêu vẫn là điểm cần theo dõi: mức thực hiện tăng từ 47,16% trong năm học 2023-2024 lên 57,68% năm 2024-2025 và 62,61% năm 2025-2026. Điều đó nhắc rằng tăng số chương trình chưa đủ; năng lực tuyển sinh và chất lượng đào tạo mới quyết định mức mở rộng có bền vững hay không. Danh sách 116 ngành là nền tảng để tổ chức lại mạng lưới, không phải đích đến.
