Quy mô tăng nhanh, nhưng nhu cầu nhân lực vẫn là thước đo
Đào tạo tiến sĩ là quá trình đào tạo sau đại học nhằm phát triển năng lực nghiên cứu chuyên sâu và bổ sung nhân lực trình độ cao cho các trường đại học, cơ sở nghiên cứu. Sau ba năm học, quy mô nghiên cứu sinh trên cả nước đã tăng hơn gấp đôi, đạt 17.691 người thuộc 8 nhóm ngành trong năm học 2025-2026; con số này cao hơn năm trước hơn 4.600 người. Tốc độ tăng là tín hiệu đáng chú ý, nhưng không thể xem số người học là thước đo duy nhất của thành công. Điều quan trọng là hệ thống có đào tạo được giảng viên, cán bộ quản lý và nhà nghiên cứu phù hợp với nhu cầu thực tế hay không. Tỷ lệ giảng viên có bằng tiến sĩ hiện khoảng 36,3%, trong khi mục tiêu đến năm 2030 là 40%. Vì vậy, mở rộng quy mô chỉ có ý nghĩa khi đi cùng chất lượng và cơ cấu ngành hợp lý.
116 ngành và khoảng 50 trường: lựa chọn rộng hơn, mạng lưới rõ hơn
Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa ban hành quyết định công bố danh sách các ngành và cơ sở đào tạo tiến sĩ trong nước đáp ứng yêu cầu của Đề án 89; quyết định có hiệu lực từ ngày 1/1/2027. Danh sách gồm 116 ngành tại khoảng 50 trường đại học trong nước, bao quát các lĩnh vực như công nghệ, kỹ thuật, khoa học cơ bản, kinh tế, giáo dục và y tế. Việc cập nhật không chỉ thêm lựa chọn mà còn sắp xếp lại mạng lưới cơ sở tham gia theo danh mục ngành đào tạo đại học ban hành năm 2026. Đây là thay đổi thiết thực với giảng viên và người học: cơ hội tìm chương trình phù hợp hơn, đồng thời danh sách chính thức giúp các trường xác định rõ năng lực đào tạo được công nhận trong khuôn khổ đề án. Tuy nhiên, số lượng ngành nhiều chỉ hữu ích nếu từng chương trình có người hướng dẫn và điều kiện nghiên cứu tương xứng.
Ngành phổ biến và những lĩnh vực chỉ có một cơ sở
Sự phân bố ngành cho thấy lựa chọn tập trung không đồng đều. Quản trị kinh doanh là ngành đào tạo tiến sĩ có mặt tại nhiều trường nhất, với 12 cơ sở; khoa học máy tính và lý luận, phương pháp dạy học cùng được đào tạo tại 7 trường. Ở chiều ngược lại, một số ngành chỉ có một nơi đào tạo trong danh sách, như Hán Nôm, ngôn ngữ Anh, vật lý học, kiến trúc, ung thư hay điều tra hình sự. Đại học Bách khoa Hà Nội có số ngành tham gia nhiều nhất, với 24 ngành; các trường y dược và kỹ thuật lớn cũng hiện diện đáng kể. Mạng lưới rộng tạo thêm đường tiếp cận, nhưng ngành chỉ có một cơ sở có thể khiến lựa chọn địa lý và chuyên môn của người học hẹp hơn. Vì vậy, thông tin về trường đào tạo tiến sĩ nên được nhìn cùng năng lực hướng dẫn, đầu ra và mức độ phù hợp với nhu cầu nhân lực, thay vì chỉ đếm số chương trình.
Đề án 89 cần chuyển danh sách thành năng lực thực chất
Đề án 89 được phê duyệt nhằm nâng cao năng lực giảng viên và cán bộ quản lý đại học trong giai đoạn 2019-2030. Mục tiêu đặt ra là đào tạo tiến sĩ cho khoảng 10% giảng viên đại học, trong đó 7% học toàn thời gian ở nước ngoài và 3% học trong nước hoặc theo hình thức phối hợp quốc tế. Đề án cũng hướng tới việc bồi dưỡng năng lực cho toàn bộ giảng viên, cán bộ quản lý đến năm 2030. Bối cảnh này khiến việc mở rộng ngành và trường tham gia trở nên cần thiết, nhưng danh sách được chuẩn hóa mới chỉ là bước khởi đầu. Tỷ lệ thực hiện chỉ tiêu tuyển nghiên cứu sinh đã tăng lên 62,61% trong năm học 2025-2026, song vẫn cho thấy khoảng cách giữa chỉ tiêu và số người được tuyển. Muốn 17.691 nghiên cứu sinh tạo ra thay đổi bền vững, chính sách cần gắn quy mô với chất lượng đào tạo và nhu cầu cụ thể của từng trường.
