Tài nguyên quan trọng không tự biến thành lợi thế
Khoáng sản chiến lược là những nguyên liệu thiết yếu cho các ngành công nghệ và năng lượng mới, nhưng giá trị của chúng phụ thuộc vào khả năng khai thác, tinh chế và đưa vào sản xuất. Việt Nam có đất hiếm, graphite và bauxite đáng chú ý; song quy mô trữ lượng mới là điểm khởi đầu, không phải bảo đảm cho lợi ích kinh tế.
Đề án Tây Bắc, được phê duyệt năm 2017 và hoàn thành toàn bộ khối lượng vào năm 2024, đã lập bản đồ địa chất khoáng sản trên 13.081 km², phát hiện và đánh giá 110 mỏ thuộc 25 loại khoáng sản. Kết quả được công bố tháng 3/2025, cho thấy giá trị của điều tra địa chất bài bản: nó mở rộng cơ sở để quy hoạch, thay vì chỉ dựa vào những ước tính rời rạc.
Đất hiếm cho thấy rõ khoảng cách giữa sự quan tâm quốc tế và quy mô tương đối: Việt Nam có khoảng 3,5 triệu tấn, trong khi Trung Quốc có 44 triệu tấn. Một tập đoàn Trung Quốc đã hai lần ngỏ ý hợp tác hỗ trợ khai thác, vào tháng 11/2023 và tháng 4/2024. Sự quan tâm ấy là tín hiệu về giá trị chiến lược, nhưng cũng nhắc rằng lợi ích lâu dài đòi hỏi năng lực trong nước chứ không chỉ có quặng.
Graphite: trữ lượng đáng kể, khâu chế biến còn quyết định
Graphite tự nhiên là nguyên liệu cho pin lithium-ion, ngoài những ứng dụng lâu đời trong luyện kim, vật liệu chịu lửa và chất bôi trơn. Khi xe điện, thiết bị điện tử và hệ thống lưu trữ năng lượng phát triển, nhu cầu loại vật liệu này được chú ý hơn. Vì vậy, giá trị không dừng ở việc đào quặng: tuyển và tinh chế đến chất lượng phù hợp với ngành pin mới là bước có thể tạo thêm giá trị.
Theo Cục Khảo sát địa chất Mỹ, trữ lượng graphite tự nhiên toàn cầu ước tính khoảng 310 triệu tấn; Việt Nam có khoảng 9,7 triệu tấn, đứng thứ bảy thế giới, tương đương xấp xỉ 3,1% tổng trữ lượng. Con số này đủ để đưa graphite vào nhóm tài nguyên cần được tính đến, nhưng còn cách xa các nước dẫn đầu.
Tại Việt Nam, khai thác graphite chủ yếu tập trung ở miền núi phía Bắc và Tây Nguyên; chế biến lâu nay phần lớn dừng ở nghiền và tuyển cơ học, nâng hàm lượng từ khoảng 10–12% lên 80–90%. Đó chưa phải chất lượng cao cần cho vật liệu pin. Nếu không đầu tư vào chế biến sâu, lợi thế trữ lượng khoáng sản có thể dừng ở khâu cung cấp nguyên liệu thô, nơi phần lớn giá trị được tạo ra ở công đoạn sau.
Bauxite Nhân Cơ: quy mô dự án lớn, lợi ích vẫn là dự kiến
Bauxite là câu chuyện cụ thể hơn về chuyển tiềm năng thành hoạt động công nghiệp. Theo dữ liệu Cục Khảo sát địa chất Mỹ được nêu trong nguồn, Việt Nam có trữ lượng bauxite lớn thứ ba thế giới. TKV đề xuất dự án khai thác tại Cụm Nhân Cơ, Lâm Đồng, với phạm vi khoảng 6.666 ha, trong đó có khai trường, nhà máy tuyển, hồ chứa chất thải, hồ nước và các hạng mục vận chuyển.
Dự án có tổng vốn đầu tư dự kiến 5.205 tỷ đồng, công suất khoảng 3 triệu tấn sản phẩm sau tuyển mỗi năm để cung cấp nguyên liệu cho cơ sở sản xuất hiện có tại Nhân Cơ. Thời hạn hoạt động dự kiến là 30 năm. Điểm đáng chú ý không chỉ là quy mô khai thác, mà là kế hoạch liên kết khai thác, tuyển và chế biến, phù hợp định hướng yêu cầu gắn khai thác với chế biến sâu.
Hiệu quả kinh tế – xã hội sơ bộ được dự báo gồm khoảng 500 tỷ đồng mỗi năm đóng góp vào ngân sách nhà nước và khoảng 800 việc làm trong giai đoạn xây dựng, vận hành. Đây là lợi ích có ý nghĩa với người lao động và địa phương, nhưng vẫn là dự báo, không phải kết quả đã đạt được. Muốn những con số ấy thành hiện thực, dự án cần giải quyết thỏa đáng các vấn đề đất đai, quy hoạch, môi trường và sự đồng thuận của người dân.
Tiến độ và phép thử về trách nhiệm
Sáng 10/11, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Nguyễn Bá Út chủ trì buổi làm việc với các sở, ngành, địa phương và TKV để rà soát việc thẩm định chủ trương đầu tư cũng như các vướng mắc của dự án tại Cụm Nhân Cơ. Dự án đã được đưa vào quy hoạch khoáng sản quốc gia và quy hoạch tỉnh, nhưng một số nội dung về quy hoạch đô thị, nông thôn vẫn cần rà soát, cập nhật đồng bộ.
Theo tiến độ đề xuất, từ quý IV/2026 đến quý IV/2027 sẽ là giai đoạn hoàn tất thủ tục pháp lý, chuẩn bị đầu tư và giải phóng mặt bằng. Dự án dự kiến khởi công trong quý I/2028, hoàn thành và vận hành trong năm 2029. Lịch trình này cho thấy công trình chưa bước vào khai thác; các con số về ngân sách và việc làm còn phụ thuộc vào quá trình thẩm định và triển khai.
Phán đoán quan trọng nhất không nên là Việt Nam sở hữu bao nhiêu khoáng sản, mà là khai thác theo cách nào. Hồ chứa chất thải, sử dụng đất, công nghệ và tác động đến đời sống dân cư phải được xử lý nghiêm túc; chính quyền địa phương cũng nhấn mạnh yêu cầu tạo đồng thuận trong Nhân dân. Nếu dự án bảo đảm được các điều kiện ấy và phát triển chế biến sâu, tài nguyên mới có thể chuyển thành việc làm, nguồn thu và năng lực công nghiệp bền vững.
