Thu vượt trần là sai phạm, hoàn trả là quyền lợi theo luật
Thu học phí trái quy định là việc cơ sở giáo dục thu cao hơn mức được phép khi chưa đáp ứng điều kiện pháp lý để tự quyết định mức thu. Với người học, kết luận thanh tra về sai phạm tại một số đơn vị thuộc ĐHQGHN không chỉ là vấn đề quản lý: pháp luật còn quy định biện pháp trả lại khoản đã thu sai. Ngày 26.10, Thanh tra Chính phủ công bố kết luận thanh tra trách nhiệm của ĐHQGHN trong thực hiện cơ chế tự chủ giai đoạn 2021-2024, xác định nhiều đơn vị vi phạm quy định học phí. Tuy nhiên, thông báo kết luận chưa nêu cụ thể việc hoàn tiền, nên quyền được hoàn trả theo quy định cần được phân biệt với việc đã có lịch hoặc quy trình hoàn trả. Sinh viên có cơ sở để quan tâm và yêu cầu thông tin, nhưng không nên hiểu rằng khoản tiền đã tự động được hoàn.
Nguyên tắc pháp lý được nêu trong các quy định hiện hành là trường công lập chỉ được xác định mức học phí cao hơn trần khi chương trình đã đạt kiểm định chất lượng và có định mức kinh tế - kỹ thuật. Đối với hành vi thu khoản không đúng quy định, quy định xử phạt hành chính được dẫn trong hồ sơ còn yêu cầu trả lại số tiền đã thu và chịu chi phí tổ chức trả lại. Đây là căn cứ quan trọng để đánh giá quyền lợi, nhưng việc xác định người nào được nhận, số tiền cụ thể và thời điểm chi trả vẫn cần cơ quan, nhà trường xử lý trên hồ sơ thu thực tế.
Những khoản thu vượt mức được phép
Sai phạm nổi bật nằm ở Trường Quản trị và Kinh doanh: năm học 2023-2024, trường thu học phí cho tám chương trình chưa đạt kiểm định và chưa ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật. Mức thu được nêu là 6-7 triệu đồng/tháng với bậc cử nhân, trong khi trần áp dụng cho chương trình chưa kiểm định là 3,125 triệu đồng/tháng; mức thu cử nhân vì vậy cao gấp đôi trần. Các chương trình thạc sĩ và tiến sĩ cũng bị kết luận thu trái quy định. Đây không phải tranh cãi về việc trường có thể định giá đào tạo ở mức cao hay không, mà là vấn đề điều kiện pháp lý để được thu vượt trần đã chưa được đáp ứng.
Kết luận còn nêu các khoản thu văn bằng hai trong năm học 2021-2022: Trường Đại học Kinh tế thu 450.000 đồng/tín chỉ ở ngành kinh tế, trong khi mức đúng là 360.000 đồng; Trường Đại học Giáo dục thu 470.000 đồng/tín chỉ ở các ngành đào tạo giáo viên, vượt khung được phép. Những trường hợp này cho thấy vấn đề không chỉ gắn với một chương trình hay một năm học. Với sinh viên và cựu sinh viên thuộc diện liên quan, cần phân biệt mức thu đã bị kết luận sai với khoản tiền cụ thể có thể được hoàn; việc xác định khoản sau phải dựa trên dữ liệu thu học phí và quá trình xử lý chính thức.
Quỹ học bổng cũng thiếu, nhưng không thay thế quyền hoàn học phí
Một vấn đề khác trong kết luận là việc trích lập quỹ học bổng sinh viên. Trong giai đoạn 2021-2024, tám trường được kiểm tra chưa trích đủ 8% số học phí thu được theo quy định; tổng số phải trích lập là hơn 332 tỷ đồng, nhưng thực tế mới gần 238 tỷ đồng. Ba trường còn dùng quỹ học bổng khuyến khích học tập cho các nội dung thuộc quỹ khác. Khoản thiếu này đặt ra yêu cầu chấn chỉnh quản lý và bảo đảm nguồn hỗ trợ người học, nhưng không nên đánh đồng với khoản học phí thu vượt: đây là hai vấn đề tài chính riêng, có căn cứ và cách khắc phục riêng.
Vì vậy, sinh viên không nên suy luận rằng phần trích thiếu học bổng sẽ được chia trực tiếp cho từng người, hoặc được cấn trừ tự động vào học phí. Kết luận xác định nghĩa vụ trích lập của các trường, chứ thông tin hiện có không chỉ rõ cá nhân nào được nhận bao nhiêu từ khoản thiếu. Điều cần thiết là cơ quan quản lý và nhà trường công khai cách thực hiện kết luận, đồng thời tách bạch rõ xử lý quỹ học bổng với việc hoàn trả học phí thu vượt.
Sinh viên nên chờ thông báo chính thức về phương án xử lý
Điểm còn bỏ ngỏ là thông báo thanh tra chưa nói trực diện về biện pháp hoàn trả khoản học phí vượt trần, dù quy định xử phạt được dẫn yêu cầu trả lại tiền đã thu sai. Thanh tra Chính phủ kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo trong thời hạn 60 ngày kể từ khi công khai kết luận chủ trì kiểm tra, chỉ đạo ĐHQGHN xử lý các vấn đề kinh tế, tài chính, ngân sách và tài sản; đồng thời kiến nghị các cơ quan liên quan xử lý vi phạm, khắc phục hậu quả và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người học. Đây là bước tiếp theo, không phải xác nhận rằng tiền đã được hoàn hay đã có lịch chi trả.
Với người học, hướng thận trọng là theo dõi thông tin chính thức từ ĐHQGHN, đơn vị đào tạo và cơ quan có trách nhiệm thực hiện kết luận; lưu giữ chứng từ đóng học phí, quyết định mức thu và thông tin về chương trình, khóa học. Những hồ sơ này giúp đối chiếu khoản đã nộp với mức thu áp dụng, nhưng quyền lợi cụ thể chỉ có thể xác định khi phương án xử lý và phạm vi người được hoàn được công bố. Kết luận thanh tra tạo căn cứ mạnh để yêu cầu làm rõ, song sự minh bạch về cách tính và thời hạn hoàn trả mới biến nguyên tắc pháp lý thành quyền lợi thực tế.
