Khi đam mê khoa học công nghệ bắt đầu từ một câu hỏi “vì sao”
Đam mê khoa học công nghệ ở thế hệ nhà khoa học trẻ Việt Nam là quá trình một bạn nhỏ tò mò đặt những câu hỏi “vì sao”, được thầy cô và bạn bè nuôi dưỡng sự tò mò đó bằng các hoạt động nghiên cứu khoa học học sinh, rồi từng bước biến những ý tưởng tưởng như viển vông thành sản phẩm STEM hữu ích cho cộng đồng và cho sự phát triển đất nước. Phong trào STEM Việt Nam vì thế không phải trào lưu nhất thời, mà là hành trình dài bắt đầu từ những câu hỏi rất nhỏ nhưng được trả lời bằng trách nhiệm lớn.
Nếu nhìn vào Quảng Trị, Thanh Hóa hay TPHCM, có thể thấy rõ một mẫu số chung: mọi thành tựu không nảy mầm từ áp lực huy chương mà từ sự bền bỉ của tò mò. Sự tò mò trước vũ trụ bao la đưa Nguyễn Quang Dũng đến vật lý thiên văn, khi từ ánh sáng một ngôi sao, con người có thể suy ra nhiệt độ, khối lượng, thành phần hóa học của nó. Những câu hỏi “người liệt nửa người có thể tự di chuyển không?”, “cây thuốc Việt có thể thay thế thuốc hóa dược gây tác dụng phụ không?” trở thành điểm xuất phát cho các dự án nghiên cứu khoa học học sinh dày công nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.
Quảng Trị: Nơi robot học cách lắng nghe người yếu thế
Ở Trường THPT Quảng Trị, phong trào nghiên cứu khoa học học sinh không dừng ở việc lắp ráp vài mô hình trưng bày mà đang chạm đến những câu chuyện rất người. Năm 2017, dự án “Cánh tay robot cho người khuyết tật” của Phạm Huy giành giải nhất quốc gia lĩnh vực robot và máy thông minh, đồng thời đoạt giải ba quốc tế tại Hoa Kỳ. Nối tiếp, “Xe lăn tự hành hỗ trợ người mắc bệnh xơ cứng teo cơ một bên trong di chuyển và giao tiếp” của Cao Trung Quân và Lê Minh Hiếu giành giải nhất cấp quốc gia và giải tư hội thi quốc tế tại Hoa Kỳ. Gần đây, “Hệ thống khung xương robot hỗ trợ di chuyển và giao tiếp cho người bị đột quỵ liệt nửa người” của Nguyễn Tiến Trình và Nguyễn Văn Bắc giành giải nhì toàn quốc.
Điểm đáng nói không chỉ là thành tích mà là thái độ làm khoa học. Các em bắt đầu từ việc chứng kiến người thân, bệnh nhân bị đột quỵ hay teo cơ bị “giam cầm” trong chính cơ thể, trong khi thiết bị hỗ trợ hiện đại trên thế giới có giá quá đắt, vượt xa khả năng nhiều gia đình. Từ câu hỏi “tại sao họ không có quyền tự di chuyển và cất tiếng nói?”, các em tự mày mò cảm biến, mô hình ngôn ngữ, khung xương robot, chấp nhận rất nhiều lần thất bại trong việc tối ưu trọng lượng và kích thước khung. Thành công hàng năm không chỉ dừng ở giải thưởng mà còn khích lệ phong trào sáng tạo trong các nhà trường, thắp lửa phong trào STEM Việt Nam từ một tỉnh còn nhiều khó khăn.
Thanh Hóa: Từ ánh sao đến những “hạt giống” khoa học công nghệ
Tại Thanh Hóa, hình ảnh nhà khoa học trẻ Việt Nam hiện lên rất khác nhưng vẫn chung một cội nguồn tò mò. Nguyễn Quang Dũng, học sinh lớp 11 chuyên Vật lý Trường THPT Chuyên Lam Sơn, là một trong hai học sinh được chọn vào Đội tuyển Việt Nam dự thi Olympic Thiên văn và Vật lý thiên văn quốc tế lần thứ 19. Dũng không bị hấp dẫn bởi danh hiệu, mà bởi cảm giác mình nhỏ bé trước vũ trụ và những bí ẩn khoa học chưa được giải đáp. Em thừa nhận điều khó nhất không phải là khối lượng kiến thức mà là kiên trì với những bài toán có thể mất rất nhiều thời gian mới hiểu được.
Cạnh Dũng là những bạn như Lê Huy Thế Vinh, say mê từ những bảng mạch nhỏ, robotics và Arduino, lớn dần thành giấc mơ công nghệ quy mô lớn. Các em được gia đình tạo điều kiện về thời gian, tinh thần; được thầy cô hướng dẫn cách tư duy, cách tiếp cận bài toán khó, được tham gia kỳ thi, tập huấn, trung tâm sáng tạo công nghệ. Theo thầy Lê Minh Đức, ngay từ lúc test đầu vào đã thấy Thế Vinh là đứa trẻ nhiều ý tưởng sáng tạo, tư duy tốt, tự tin. Với một địa phương, việc tạo môi trường cho người trẻ tiếp cận công nghệ, thử sức và “va chạm” các sân chơi lớn chính là cách nuôi dưỡng nguồn nhân lực trẻ – nền tảng của chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
TPHCM: Từ bệ phóng đô thị đến khát vọng dược liệu Việt
Nếu Quảng Trị và Thanh Hóa cho thấy sức sống phong trào STEM Việt Nam trong trường phổ thông, thì TPHCM là ví dụ về cách một đô thị lớn ươm mầm và đẩy nhà khoa học trẻ ra thế giới. Nguyễn Quốc Trung, sinh năm 2003, rời An Giang lên TPHCM học đại học và được vinh danh Công dân trẻ tiêu biểu TPHCM năm 2024. Anh bắt đầu quan tâm đến nghiên cứu dược liệu khi thấy cha mẹ dùng thuốc hóa dược lâu ngày và gặp tác dụng phụ. Câu hỏi “vì sao một đất nước có nguồn dược liệu phong phú lại chấp nhận xuất khẩu thô với giá trị thấp?” dẫn Trung đến lựa chọn dùng khoa học hiện đại để khai thác cây thuốc Việt, tạo ra sản phẩm an toàn hơn cho người dân.
TPHCM không cho sẵn đáp án, nhưng cho Trung người thầy phù hợp và chính sách đúng lúc. Dù không cùng chuyên môn, PGS.TS Trần Minh Triết đã giúp Trung hình thành tư duy của một người làm khoa học: nhìn vấn đề đa chiều, vượt giới hạn bản thân, dám thử điều mới. Trung khẳng định các chính sách trọng dụng, hỗ trợ nhân tài của thành phố tạo môi trường ươm tạo, giúp người trẻ nghiên cứu có thêm động lực và tự tin vươn ra thế giới. Hiện anh học tập ở nước ngoài, nghiên cứu vật liệu nano ứng dụng trong y sinh với mong muốn kết hợp công nghệ tiên tiến và dược liệu bản địa, góp phần phát triển công nghệ sinh học, y tế và nâng cao khả năng tự chủ nguyên liệu chăm sóc sức khỏe.
Từ phong trào học sinh đến chiến lược quốc gia: Đừng để tò mò bị lãng phí
Điểm chung của các câu chuyện từ Quảng Trị, Thanh Hóa đến TPHCM là: mọi thành tựu bắt đầu bằng tò mò nhưng chỉ lớn lên bằng cộng đồng. Học sinh Quảng Trị giàu sáng tạo, đam mê nghiên cứu khoa học và giàu lòng nhân ái, còn giáo viên vừa là người hướng dẫn kỹ thuật, vừa là người giữ cho các em cái tâm với cộng đồng. Ở Thanh Hóa, gia đình, thầy cô, trung tâm sáng tạo, các kỳ thi chuyên sâu cùng tạo nên hệ sinh thái cho những “hạt mầm” khoa học công nghệ xứ Thanh vươn ra khỏi lớp học. Tại TPHCM, chính sách trọng dụng nhân tài và môi trường nghiên cứu đã chứng minh vai trò quyết định của thể chế với người trẻ đam mê khoa học.
Nếu chỉ nhìn nhà khoa học trẻ Việt Nam như những tấm gương thi cử, chúng ta sẽ bỏ lỡ giá trị thật: họ là bằng chứng rằng khi trẻ em được quyền hỏi, được người lớn kiên nhẫn trả lời và tạo điều kiện, phong trào STEM Việt Nam sẽ tự nhiên lan rộng, không cần khẩu hiệu. Thành công từ các dự án khoa học công nghệ trong trường học đã khẳng định chất lượng giáo dục mũi nhọn và phản ánh đúng định hướng giáo dục nhân văn mà ngành hướng tới. Câu hỏi không còn là “làm sao để có thêm giải thưởng?”, mà phải là “làm sao để không một câu hỏi tò mò nào của trẻ em bị lãng phí”. Câu trả lời nằm trong tay nhà trường, phụ huynh, nhà quản lý – những người quyết định đam mê khoa học công nghệ sẽ bùng cháy hay lụi tắt.
