Từ cây mọc dại đến câu chuyện ung thư phổi: chủ đề không còn “ngoại biên”
Chủ đề của bài viết này là tiềm năng chống ung thư phổi từ các hoạt chất tự nhiên trong cây mọc dại châu Á và phụ phẩm nông nghiệp đang bị bỏ quên, thông qua các nghiên cứu khoa học Việt Nam kết hợp với kết quả thí nghiệm quốc tế cho thấy những tác động đáng chú ý lên quá trình hình thành và phát triển khối u phổi ở mô hình động vật, qua đó gợi mở hướng xây dựng liệu pháp mới dựa trên tài nguyên sinh học địa phương.
Thay vì chỉ nhìn ung thư phổi như câu chuyện của thuốc hóa trị và công nghệ cao nhập khẩu, nhóm nghiên cứu ở Viện Công nghệ Tiên tiến đang cho thấy một hướng tiếp cận khác: đi từ đất, từ vỏ cà phê, thân xương rồng – những thứ từng bị xem là rác thải – để tìm hoạt chất tự nhiên có khả năng tác động lên tế bào ung thư. Cùng lúc, một loài cây mọc dại Sarunashi tại Đông Á lại bất ngờ được phát hiện có tác dụng làm giảm nốt u phổi trên chuột. Đặt hai mảnh ghép này cạnh nhau, bức tranh mới hiện ra: ung thư phổi không còn là “vùng cấm” của dược liệu địa phương và cây hoang dã.
Sarunashi: quả dại Đông Á và cơ chế tác động lên khối u phổi
Sarunashi (Actinidia arguta), một loài cây leo thân gỗ họ kiwi mọc tự nhiên ở Nhật Bản, Hàn Quốc, miền Bắc Trung Quốc và vùng Viễn Đông Nga, vốn chỉ được biết đến như loại quả nhỏ dùng làm mứt, nước ép. Việc nó bất ngờ bước vào các tạp chí khoa học là kết quả của loạt thí nghiệm cho thấy nước ép Sarunashi có thể ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển khối u phổi trong mô hình chuột tiếp xúc với chất gây ung thư liên quan khói thuốc lá NNK.
Khi chuột được cho uống nước ép Sarunashi sau phơi nhiễm NNK, số lượng nốt u phổi giảm đáng kể so với nhóm đối chứng. Các nhà khoa học nghi ngờ cơ chế liên quan đến việc tác động lên protein Akt – một protein đóng vai trò quan trọng trong quá trình tăng trưởng và sống sót của tế bào ung thư – đồng thời hỗ trợ quá trình sửa chữa DNA bị tổn thương. Isoquercetin, một hợp chất chống oxy hóa có trong Sarunashi, được xem là một phần nguyên nhân tạo nên tác dụng chống khối u, dù rõ ràng không phải yếu tố duy nhất. Cần nhấn mạnh: đây mới là thí nghiệm trên động vật; gọi Sarunashi là “khắc tinh” ung thư phổi ở người vào lúc này là vội vã và dễ gây ảo tưởng.
Nghiên cứu khoa học Việt Nam: đọc lại giá trị của phụ phẩm nông nghiệp
Trong khi Sarunashi khiến thế giới chú ý đến cây mọc dại châu Á, các nhà khoa học Việt Nam lại chọn một hướng ít hào nhoáng hơn nhưng đầy tính chiến lược: phụ phẩm nông nghiệp như vỏ cà phê và thân cây xương rồng. Đề tài “Phát triển nhóm nghiên cứu xuất sắc hạng II về nghiên cứu phát triển các hoạt chất hữu cơ và polyme thiên nhiên ứng dụng trong nông nghiệp và y dược”, mã số NCXS02.04/24-25, do PGS.TS. Đặng Chí Hiền và cộng sự tại Viện Công nghệ Tiên tiến thực hiện giai đoạn 2024-2025, đã lần đầu xây dựng và chuẩn hóa hệ thống quy trình khai thác hai nguồn phụ phẩm này để thu nhận hoạt chất sinh học và polymer thiên nhiên hướng ứng dụng y dược, thực phẩm.
Từ vỏ cà phê và thân xương rồng, nhóm đã phân lập và xác định cấu trúc 10 hợp chất tự nhiên từ mỗi nguồn, trong đó có một hợp chất mới, với nhiều chất thuộc nhóm alkaloid, terpenoid, steroid, triterpenoid và glycoside. Đáng chú ý, các hợp chất này thể hiện hoạt tính kháng viêm và độc tế bào ung thư trong đánh giá sinh học. Câu nói trích dẫn được từ kết quả này là: "Các nhà khoa học đã phân lập và xác định cấu trúc 10 hợp chất tự nhiên từ vỏ cà phê và 10 hợp chất từ thân cây xương rồng". Nó cho thấy cách nhìn mới: vỏ cà phê không còn là chất thải, mà là kho hoạt chất tự nhiên có thể nằm trong chiến lược chống ung thư của Việt Nam, nếu được tiếp tục nghiên cứu ở quy mô lớn hơn và gắn với chuyển giao công nghệ.
Từ hoạt chất tự nhiên đến vật liệu nano: nền tảng cho liệu pháp tương lai
Điểm quan trọng trong nghiên cứu khoa học Việt Nam hiện nay là không dừng lại ở việc "tìm được chất hay" rồi… để đó. Nhóm của PGS.TS. Đặng Chí Hiền đi tiếp một bước: cải thiện hoạt chất tự nhiên bằng hóa học vật liệu và công nghệ nano. Curcumin – sắc tố thiên nhiên có hoạt tính sinh học mạnh nhưng kém tan và thiếu ổn định – được chọn làm mô hình. Nhóm đã tổng hợp 28 hợp chất tương tự curcumin, trong đó 12 cấu trúc mới, và đánh giá hoạt tính sinh học cùng mối liên hệ cấu trúc – tác dụng trên mô hình in vitro.
Quan trọng hơn, họ chế tạo hệ nanocomposite polysaccharide mang curcumin, Curcumin@HPCD/Alginate, giúp cải thiện rõ rệt độ tan, độ ổn định, độ an toàn với tế bào thường và khả năng giải phóng hoạt chất có kiểm soát. Hệ nanocomposite đã được tạo ra ở quy mô 1.000 ml và lưu giữ tại Phòng các hợp chất chức năng của Viện. Câu trích dẫn thứ hai đáng nhớ là: "Đề tài đã tạo được 1.000 ml hệ nanocomposite mang curcumin". Về bản chất, đây chính là nền tảng kỹ thuật mà sau này có thể áp dụng cho các hoạt chất chống ung thư phổi từ cây mọc dại châu Á như Sarunashi hay từ phụ phẩm Việt Nam, giúp chúng đi từ dạng chất thô sang dạng thuốc, thay vì dừng ở mức "nước ép tốt cho sức khỏe".
Kết luận: Đừng thần thánh hóa, nhưng cũng đừng bỏ qua kho tài nguyên tự nhiên
Cây mọc dại châu Á và phụ phẩm nông nghiệp Việt Nam đang mở ra một cánh cửa mới trong nghiên cứu ung thư phổi: nguồn hoạt chất tự nhiên giá trị cao ngay bên cạnh chúng ta. Thí nghiệm với Sarunashi cho thấy số nốt u phổi trên chuột giảm khi dùng nước ép quả, gợi ý cơ chế liên quan protein Akt và sửa chữa DNA. Nghiên cứu trong nước với vỏ cà phê, thân xương rồng và hệ nano curcumin chứng minh chúng ta có thể không chỉ tìm hoạt chất mà còn xây nền vật liệu để biến hoạt chất thành ứng viên thuốc.
Nhưng một thái cực cần tránh là thần thánh hóa: Sarunashi không phải “thuốc đặc trị” ung thư phổi, và người bệnh tuyệt đối không nên bỏ phác đồ điều trị chuẩn để uống nước ép hoặc dùng các chế phẩm tự pha. Các kết quả hiện mới dừng ở động vật, cần nghiên cứu lâm sàng, xác định liều lượng, chế độ dùng, tương tác với thuốc khác. Thái cực còn lại – tiếp tục xem vỏ cà phê, thân xương rồng và cây dại là rác – cũng nguy hiểm không kém, vì chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội xây ngành dược trên chính tài nguyên địa phương. Cân bằng giữa thận trọng y khoa và táo bạo trong nghiên cứu là điều Việt Nam cần, nếu muốn chuyển tiềm năng này thành liệu pháp chống ung thư phổi thực sự.
