Điện không chỉ là ánh sáng mà là điều kiện để một bản làng bước vào kỷ nguyên số
Điện hóa vùng sâu là quá trình mở rộng hạ tầng điện núi cao tới các khu vực hẻo lánh để người dân vùng sâu, vùng xa được tiếp cận nguồn điện ổn định, từ đó tạo nền tảng cho hạ tầng số, dịch vụ công trực tuyến, sản xuất hàng hóa và cải thiện thu nhập bền vững. Ở miền núi, nơi một cột điện phải “cõng” bằng sức người qua dốc đá, mỗi đường dây là lựa chọn chính trị: chấp nhận chi phí cao, địa hình hiểm trở để không bỏ lại bất kỳ thôn bản nào phía sau. Không có điện, nói chuyển đổi số, hành chính hai cấp hay phát triển nông thôn chỉ là khẩu hiệu treo trên tường. Có điện, câu chuyện lập tức đổi chiều: trẻ em học tốt hơn, người lớn mở rộng sản xuất, chính quyền vận hành dịch vụ số.
Tuyên Quang: “cõng” điện lên non để xóa các vùng lõm điện và lõm sóng
Tuyên Quang là ví dụ điển hình cho một chiến lược điện hóa vùng sâu dám đi trước một bước. Thực hiện thông báo 593 của Văn phòng Chính phủ, ngành điện đã lao vào nhiệm vụ xóa “vùng lõm” điện như một điều kiện bắt buộc để chính quyền địa phương hai cấp vận hành trơn tru. Năm 2025, Công ty Điện lực Tuyên Quang khảo sát và triển khai cấp điện cho 24 thôn, bản “lõm điện, lõm sóng” với tổng mức đầu tư hơn 6,2 tỷ đồng.
Nhưng con số không kể hết mồ hôi. Đường vào thôn Nhìa Lũng Phìn là minh chứng: đường nhỏ, một bên vực sâu, xe cơ giới lớn không thể vào, tất cả cột điện, cát, đá đều phải kéo bằng xe nhỏ hoặc sức người. Địa hình toàn đá, không thể nổ mìn, mọi móng cột đều đào, khoan thủ công. Ở đó, một mét đường dây không còn là bài toán tiến độ, mà là bài toán sức bền và ý chí. Tinh thần “làm ngày không đủ, tranh thủ làm đêm” không phải khẩu hiệu mà là cách duy nhất để kịp tiến độ đóng điện, mở đường cho sóng viễn thông và Internet.
Khi điện lưới quốc gia chạm tới những bản làng này, tác động thấy rõ ngay lập tức: “Có điện, có sóng điện thoại, nhiều nhà đã sắm được máy móc về làm việc như: máy thái cỏ, ti vi, lắp đèn điện… bà con bắt đầu học cách dùng mạng xã hội Zalo để trao đổi công việc”. Đó không còn là câu chuyện của vài bóng đèn, mà là bước nhảy của cả cộng đồng vào không gian số.
Lai Châu: điện lưới, năng lượng sạch vùng cao và bài toán kinh tế vùng núi
Ở Lai Châu, điện hóa vùng sâu đang được triển khai theo cách linh hoạt hơn, thừa nhận thực tế địa hình chia cắt, dân cư thưa và chi phí đầu tư lưới điện rất cao. Tháng 7/2026 đánh dấu cột mốc quan trọng khi tỉnh hoàn thành mục tiêu 100% thôn, bản có điện lưới quốc gia; ngày 6/7, Công ty Điện lực Lai Châu đóng điện trạm biến áp Huổi Lính, đưa điện quốc gia đến 67 hộ khu vực Huổi Đao – Huổi Lính, xã Mường Mô.
Tuy vậy, đến cuối tháng 8/2026, tỷ lệ hộ dân có điện mới đạt 98,97%, vẫn còn 1.102 hộ, tương đương 1,03%, chưa được dùng điện. Đối với phần “1%” nằm sâu giữa rừng núi này, chờ đủ kinh phí kéo lưới là lãng phí cơ hội phát triển. Tỉnh lựa chọn cách khác: chính sách hỗ trợ hệ thống điện mặt trời tự phát, tự dùng và thiết bị điện sau công tơ theo Nghị quyết 09 của HĐND tỉnh. Ở giai đoạn đầu, 1.062 hộ vùng khó được hỗ trợ; trong đó 180 hộ được cấp hệ thống điện mặt trời, 882 hộ được hỗ trợ thiết bị sau công tơ. Đây không chỉ là phương án “chữa cháy” mà là chiến lược năng lượng sạch vùng cao – dùng mặt trời làm cầu nối cho những nơi chưa thể đầu tư lưới điện trong ngắn hạn.
Ý nghĩa thực tế rất cụ thể: với người dân Huổi Lính, ánh sáng điện giúp trẻ học bài buổi tối, nông sản được bảo quản tốt hơn, máy móc phục vụ sản xuất nông nghiệp được sử dụng, thông tin và dịch vụ thiết yếu trở nên gần hơn. Một câu nói đáng chú ý từ đánh giá tại địa phương là: “As the gap in access to electricity continues to narrow, people in mountainous areas will have better opportunities for education, production, and improved quality of life; at the same time, it will create a stronger foundation for Lai Chau's sustainable socio-economic development”. Điện ở đây rõ ràng là công cụ phát triển kinh tế – xã hội, không phải chỉ là tiện nghi.
Điện hóa vùng sâu: nền móng hạ tầng số và phát triển nông thôn thế hệ mới
Điểm chung ở Tuyên Quang và Lai Châu là một lựa chọn chiến lược: coi điện hóa vùng sâu là điều kiện tiên quyết để xây dựng chính quyền số, kinh tế số và nông thôn mới. Không có điện, những giới hạn về học tập, sản xuất, tiếp cận thông tin, bảo đảm an ninh trật tự và vận hành chính quyền cơ sở là không thể khắc phục. Khi điện xuất hiện, hạ tầng số có chỗ để bám: trạm phát sóng di động, Internet, dịch vụ công trực tuyến, hệ thống giám sát an ninh – tất cả đều bắt đầu từ đường dây và trạm biến áp.
Điện lưới quốc gia giúp những nơi có mật độ dân cư đủ cao bước vào quỹ đạo phát triển nông thôn mới, gắn với các chương trình mục tiêu và dự án hạ tầng khác. Ở những bản nằm ngoài vùng kinh tế truyền thống, năng lượng sạch vùng cao như điện mặt trời mang lại một nhịp phát triển riêng, phù hợp với điều kiện địa hình và khả năng đầu tư. Khi một hộ vùng cao có điện, họ không chỉ bật đèn mà bật cả một chuỗi cơ hội: bán nông sản qua mạng, học nghề online, tiếp cận tín dụng, tham gia chuỗi giá trị rộng hơn.
Thách thức vẫn còn đó: địa hình hiểm trở, chi phí đầu tư mỗi km đường dây ở núi cao luôn cao hơn nhiều lần đồng bằng; nhiều nơi, mỗi vị trí cột phải đánh đổi bằng hàng giờ khuân vác trên dốc đá. Nhưng nếu chỉ vì bài toán chi phí mà chậm mở rộng hạ tầng điện núi cao, chúng ta sẽ chấp nhận một “vùng tối số” tồn tại ngay trong lòng chiến lược chuyển đổi số quốc gia. Lựa chọn hợp lý không phải là có làm hay không, mà là kết hợp linh hoạt giữa lưới điện quốc gia và năng lượng sạch, giữa vốn nhà nước và chương trình phát triển nông thôn, để mỗi bản làng đều có điện – và có cơ hội công bằng trong kỷ nguyên số.
