Chia sẻ hạ tầng viễn thông là gì và vì sao đang được đưa vào luật?
Chia sẻ hạ tầng viễn thông là việc nhiều doanh nghiệp cùng sử dụng hệ thống cột ăng-ten, nhà trạm, tuyến truyền dẫn và các thiết bị mạng đã được đầu tư, thay vì mỗi bên xây dựng một mạng riêng tại cùng một khu vực; cách tiếp cận này giúp giảm đầu tư trùng lặp, tiết kiệm nguồn lực xã hội và tăng tốc mở rộng vùng phủ sóng viễn thông đến các địa bàn miền núi, biên giới, vùng sâu, vùng xa. Ngày 13/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Quốc hội đã thảo luận dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tần số vô tuyến điện, Luật Viễn thông, Luật Giao dịch điện tử và Luật Chuyển giao công nghệ. Việc luật hóa nguyên tắc dùng chung hạ tầng đánh dấu bước chuyển từ “mạnh ai nấy làm” sang mô hình hợp tác dựa trên quy tắc rõ ràng, hướng tới sử dụng hiệu quả hơn tài sản đã được đầu tư.
Giảm đầu tư trùng lặp: bài toán kinh tế cho nhà mạng và xã hội
Động lực lớn nhất để đưa chia sẻ hạ tầng viễn thông vào luật viễn thông Việt Nam là bài toán chi phí và hiệu quả đầu tư. Ở nhiều địa bàn miền núi, biên giới, địa hình chia cắt, dân cư phân tán, chi phí xây dựng cột ăng-ten, nhà trạm, tuyến truyền dẫn và duy trì vận hành cao trong khi hiệu quả kinh doanh thấp. Nếu mỗi doanh nghiệp giữ thói quen "mỗi người một hạ tầng", nguồn lực xã hội bị phân tán, thậm chí đầu tư trùng lặp, mà vùng phủ sóng vẫn mở rộng chậm. Dự thảo sửa đổi Luật Viễn thông đã bổ sung cơ chế sử dụng chung cơ sở hạ tầng và được các đại biểu đánh giá là cần thiết. Quan điểm nhất quán là: muốn giảm lãng phí, phải buộc hạ tầng trở thành tài sản có thể cho thuê, chia sẻ theo nguyên tắc minh bạch, chứ không phải "phá lưới" quyền sở hữu của doanh nghiệp.
Mở rộng phủ sóng vùng sâu vùng xa: từ khẩu hiệu đến thiết kế thể chế
Điểm đáng chú ý là Quốc hội không chỉ nói chung chung về chia sẻ hạ tầng, mà đề xuất ưu tiên rõ ràng cho các vùng sâu vùng xa. Từ thực tiễn Lào Cai, đại biểu Sùng A Lềnh nhấn mạnh cần xác định ngay trong Điều 47 nguyên tắc khuyến khích và tạo điều kiện sử dụng chung hạ tầng tại miền núi, biên giới, vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn và địa bàn có hiệu quả kinh doanh thấp. Nếu nguyên tắc này được luật hóa, các doanh nghiệp sẽ có cơ sở pháp lý để ký kết thỏa thuận chia sẻ, thay vì phải tự "lần mò" từng dự án. Đề xuất giao Chính phủ quy định cụ thể cơ chế thực hiện – từ cách xác định giá thuê, trách nhiệm đầu tư, vận hành, bảo trì, đến cơ chế xử lý khi doanh nghiệp không thỏa thuận được phương án chia sẻ – cho thấy ý chí chuyển từ khẩu hiệu chính trị sang thiết kế thể chế có thể kiểm soát và thực thi.
Tần số vô tuyến điện: cân bằng kinh tế và quốc phòng trong cấp băng tần
Muốn hạ tầng dùng chung vận hành hiệu quả, không thể bỏ qua câu chuyện tần số vô tuyến điện – tài nguyên vô hình nhưng cực kỳ hữu hạn. Dự thảo sửa Luật Tần số vô tuyến điện đang cắt giảm một số điều kiện cấp giấy phép, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm để giảm gánh nặng thủ tục. Đồng thời, khoản 3 Điều 1 sửa đổi quy định tỷ lệ cấp băng tần cụ thể cho doanh nghiệp nhà nước trực tiếp phục vụ quốc phòng, an ninh, nhằm kết hợp phát triển kinh tế với nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Việc nâng thời hạn cấp phép ban đầu lên 5 năm được đánh giá là phù hợp với đặc thù đầu tư hạ tầng viễn thông cần nguồn lực lớn và thời gian thu hồi vốn dài, nhưng đây là ngoại lệ so với nguyên tắc đấu giá nên phải được quy định rõ để bảo đảm minh bạch và cạnh tranh bình đẳng. Nếu không thiết kế kỹ, ưu tiên quốc phòng rất dễ bị hiểu lầm thành ưu ái doanh nghiệp.
Quản lý liên thông, tái phân bổ tài nguyên và bước đi tiếp theo
Một điểm quan trọng khác là cách gắn quyền sử dụng băng tần với giấy phép cung cấp dịch vụ viễn thông có hạ tầng mạng. Dự thảo sửa một loạt điều của Luật Tần số vô tuyến điện theo hướng nếu giấy phép dịch vụ viễn thông có hạ tầng bị thu hồi thì giấy phép sử dụng tần số vô tuyến điện tương ứng cũng bị thu hồi. Các đại biểu ủng hộ nguyên tắc liên thông này vì quyền dùng băng tần không thể tách rời năng lực và tư cách pháp lý của doanh nghiệp. Tuy vậy, họ yêu cầu làm rõ trình tự, thời điểm thu hồi, trách nhiệm của doanh nghiệp trong giai đoạn chuyển tiếp đối với người dùng dịch vụ, hạ tầng thiết bị và nghĩa vụ tài chính, cùng cơ chế tái phân bổ tài nguyên tần số sau thu hồi để tránh lãng phí. Bước tiếp theo sẽ nằm ở các văn bản chi tiết của Chính phủ: nếu không quy định được cách chia sẻ hạ tầng, định giá thuê và xử lý tranh chấp một cách thuyết phục, luật sẽ khó phát huy tác dụng tại những nơi cần nó nhất.
