Từ “đi mua” sang “đi học”: bước ngoặt trong chiến lược đường sắt cao tốc
Chiến lược phát triển đường sắt cao tốc Việt Nam là cách tiếp cận mới đặt trọng tâm vào chuyển giao công nghệ toàn diện, đào tạo nhân lực và xây dựng năng lực tự chủ thay vì chỉ nhập khẩu trọn gói hệ thống, nhằm khai thác tối đa dự án Bắc – Nam như một “trường học công nghệ” quy mô quốc gia. Việt Nam đang đồng thời mở hai kênh hợp tác với Đức và Pháp, coi đây là trụ cột để làm chủ công nghệ, tiêu chuẩn, quản lý an toàn và đào tạo nhân lực cho dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam dài khoảng 1.541 km, tốc độ thiết kế 350 km/h, dự kiến cơ bản hoàn thành vào năm 2035. Cách đi này không còn là mua sắm hạ tầng rời rạc, mà là xây dựng nền công nghiệp đường sắt mới.
Mũi Đức: phòng thí nghiệm công nghệ và đào tạo nhân lực cốt lõi
Chuyến công tác tại Đức của đoàn Bộ Xây dựng do Thứ trưởng Bùi Xuân Dũng dẫn đầu đã mở thêm các kênh hợp tác về công nghệ, tiêu chuẩn, tài chính, đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ phục vụ dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam. Điểm đáng chú ý là Việt Nam yêu cầu ngay từ đầu: hợp tác không dừng ở cung cấp thiết bị mà phải gắn với chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và phát triển chuỗi cung ứng nội địa để từng bước làm chủ công nghệ đường sắt. Ở tầng sâu hơn, Biên bản ghi nhớ giữa Trường Đại học Việt Đức, DB Technical Consulting và Học viện Đường sắt DB đặt mục tiêu xây dựng Viện Đường sắt Việt – Đức, tập trung đào tạo, phát triển năng lực, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực đường sắt. Đây là “xưởng chế tác” nhân lực kỹ sư, chuyên gia, nhà quản lý cho đường sắt cao tốc Việt Nam.
Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Ngành đường sắt Việt Nam dự kiến cần khoảng 70.000 chuyên gia, trong đó có 2.000 sau đại học, 18.000 đại học và khoảng 50.000 lao động kỹ thuật, vận hành” theo Quyết định 2230/QĐ-TTg về đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt đến năm 2035. Con số này cho thấy nếu không tận dụng các đối tác như Đức để đào tạo quy mô lớn, dự án đường sắt cao tốc Việt Nam sẽ bị ách tắc ngay ở “nút cổ chai” nhân lực. Hợp tác với Deutsche Bahn giúp Việt Nam tiếp cận kinh nghiệm vận hành, bảo trì và an toàn đã được kiểm chứng trên các tuyến cao tốc châu Âu, biến dự án Bắc – Nam thành cơ hội nâng trình toàn bộ ngành giao thông chứ không chỉ riêng ngành đường sắt.
Mũi Pháp: công nghệ, quản lý dự án và doanh nghiệp đang “cắm trụ” tại Việt Nam
Tại Pháp, cuộc làm việc ngày 25/9 giữa Thứ trưởng Bùi Xuân Dũng và Bộ trưởng Giao thông Philippe Tabarot diễn ra ngay sau chuyến thăm chính thức của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, nhằm cụ thể hóa định hướng hợp tác hạ tầng trong khuôn khổ Đối tác chiến lược toàn diện Việt – Pháp. Việt Nam đánh giá cao thế mạnh của Pháp về khoa học – công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật, quản lý an toàn, công nghiệp đường sắt và đào tạo nhân lực, đặc biệt là kinh nghiệm tổ chức, vận hành hệ thống đường sắt cao tốc. Trọng tâm trao đổi không chỉ là công nghệ, mà còn gồm mô hình tổ chức chủ đầu tư, kiểm soát tổng mức đầu tư, tiến độ, chất lượng, hệ thống tiêu chuẩn và quy trình thử nghiệm, nghiệm thu, cấp phép, giám sát an toàn trong khai thác. Đây là mảng mà Pháp có thực tiễn lâu năm với TGV, giúp Việt Nam tránh được cái giá “học lại từ đầu”.
Quan trọng hơn, các doanh nghiệp Pháp không đứng ngoài mà đang chủ động “đặt chân” vào thị trường. SYSTRA đã thành lập công ty con tại Việt Nam từ tháng 1/2026, đặt trụ sở chính ở TP.HCM và có hiện diện dự án tại Hà Nội. Không chỉ dừng ở các dự án metro, SYSTRA cho biết đang tham gia một số dự án đường sắt tốc độ cao tại Việt Nam cùng các đối tác công và tư, trong đó có Vingroup, Masterise và Becamex. Điều này cho thấy hợp tác công nghệ với Pháp đang đi thẳng vào dự án cụ thể, từ tư vấn thiết kế, quản lý dự án, xây dựng hạ tầng đến hỗ trợ vận hành, bảo trì. Nếu Đức cung cấp “xương sống” đào tạo, thì Pháp bổ sung “bộ não” quản trị dự án và chuẩn an toàn quốc tế cho đường sắt cao tốc Việt Nam.
Đường sắt cao tốc Bắc – Nam: phép thử cho tư duy chủ động chuyển giao
Cả hai mũi Đức – Pháp đều hướng đến một điểm chung: biến đường sắt cao tốc Việt Nam thành dự án kiểu mẫu về chuyển giao công nghệ đường sắt và đào tạo nhân lực giao thông có tính hệ thống. Đoàn công tác Việt Nam khẳng định mục tiêu là lựa chọn công nghệ hiện đại, đồng bộ, an toàn, hiệu quả và có tính mở, hạn chế phụ thuộc vào một nhà cung cấp, đồng thời từng bước nâng cao khả năng làm chủ công nghệ. Đó là lựa chọn mang tính chiến lược: đặt điều kiện chuyển giao công nghệ là yêu cầu tiên quyết khi hợp tác với các doanh nghiệp, đối tác nước ngoài về đường sắt cao tốc. Nếu Việt Nam giữ vững nguyên tắc này, các hiệp định và biên bản ghi nhớ hôm nay sẽ trở thành năng lực sản xuất, vận hành và bảo trì do người Việt nắm giữ ngày mai.
Dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam đang ở giai đoạn chuẩn bị báo cáo nghiên cứu khả thi – giai đoạn quyết định đường ray công nghệ mà Việt Nam sẽ bước lên. Hai tuyến hợp tác với Đức và Pháp mở ra cơ hội quý hiếm: rút ngắn khoảng cách công nghệ hàng chục năm trong một thế hệ. Nhưng cơ hội chỉ thành lợi thế nếu Việt Nam đủ kiên định với mục tiêu “đi cùng để rồi tự đứng”. Kết luận hợp lý nhất lúc này là: thay vì tranh luận chọn công nghệ của ai, Việt Nam cần tập trung vào câu hỏi quan trọng hơn – làm sao để sau mỗi hợp đồng, tri thức, tiêu chuẩn và con người ở lại, chứ không trôi theo đoàn tàu của nhà cung cấp.
