Hợp tác đào tạo nhân lực bán dẫn: bước đi chiến lược, không chỉ là phong trào
Đào tạo nhân lực bán dẫn là quá trình xây dựng đội ngũ kỹ sư và chuyên gia có kiến thức chuyên sâu về thiết kế, chế tạo, sản xuất, đóng gói và kiểm thử chip, gắn chặt với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp để tham gia chuỗi giá trị công nghiệp chip bán dẫn toàn cầu một cách có hiệu quả và bền vững. Nếu Việt Nam muốn bước vào ngành công nghiệp chip bán dẫn với vị thế hơn là gia công giá rẻ, thì chiến lược phải bắt đầu từ con người và bắt đầu đúng chỗ. Nhóm công tác phát triển nguồn nhân lực bán dẫn Việt Nam – Nhật Bản, vừa được công bố tại Diễn đàn Đổi mới sáng tạo Việt Nam – Nhật Bản 2026, chính là tín hiệu cho thấy hai bên muốn làm nghiêm túc chứ không dừng ở khẩu hiệu. Vấn đề không còn là “có hợp tác hay không”, mà là hợp tác để thu hẹp khoảng cách kỹ năng như thế nào.
Nhóm công tác Việt Nam – Nhật Bản: đặt trường đại học kỹ thuật vào tâm điểm
Điểm nổi bật của Việt Nam Nhật Bản hợp tác lần này là cấu trúc rất rõ: Đại sứ quán Nhật Bản, METI, NIC, doanh nghiệp bán dẫn Nhật và 4 trường đại học kỹ thuật trọng điểm cùng ngồi trong một nhóm công tác. Việc chọn Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Công nghệ – ĐHQG Hà Nội, Đại học Bách khoa – ĐHQG TP.HCM và Đại học Bách khoa – Đại học Đà Nẵng cho thấy bài toán nhân lực không thể giao phó cho những khóa ngắn hạn rời rạc, mà phải cắm sâu vào chương trình đào tạo chính quy của các trường đại học kỹ thuật. Theo kế hoạch, nhóm này sẽ không “dạy gì thì dạy”, mà bắt đầu từ việc đo chính xác khoảng cách giữa cung và cầu nhân lực bán dẫn, rồi kết nối nhu cầu tuyển dụng với năng lực đào tạo và nghiên cứu của trường. Nếu làm đúng, đây sẽ là mô hình mà nhiều ngành công nghệ khác phải học theo.
Vì sao Việt Nam nên ưu tiên sản xuất và đóng gói chip trong công nghiệp bán dẫn
Trong công nghiệp chip bán dẫn, thiết kế, chế tạo, đóng gói và kiểm thử là những mắt xích rất khác nhau về vốn, công nghệ và yêu cầu nhân lực. Chuyên gia Tsuda Kenji thẳng thắn: với điều kiện hiện nay, Việt Nam nên tập trung trước vào các khâu có khả năng phát triển lợi thế, đặc biệt là sản xuất và đóng gói chip. Đây không phải là lời khuyên “an toàn”, mà là chọn chiến trường hợp lý. Sản xuất và đóng gói cần môi trường siêu sạch, quy trình nghiêm ngặt – những điều Việt Nam đang dần đáp ứng tương đối tốt. Khi đặt đào tạo nhân lực bán dẫn xoay quanh năng lực sản xuất và đóng gói, Việt Nam có thể tạo ra thế hệ kỹ sư không chỉ biết lý thuyết mà hiểu sâu quy trình fab, packaging, test, từ đó mở đường cho hệ sinh thái doanh nghiệp vật liệu, thiết bị bán dẫn mà Tsuda cũng khuyến nghị nên hình thành song song.
Kết nối doanh nghiệp – viện trường: chìa khóa thu hẹp khoảng cách cung – cầu kỹ sư
Nếu chỉ tăng số tín chỉ vi mạch trong chương trình đào tạo, Việt Nam sẽ không thu hẹp được khoảng cách cung – cầu kỹ sư bán dẫn. Nhóm công tác Việt Nam – Nhật Bản được thiết kế để tránh vết xe đổ đó: nhiệm vụ trung tâm là xác định khoảng cách giữa nhu cầu nhân lực bán dẫn của doanh nghiệp và năng lực đào tạo của trường, rồi biến những kết nối thành chương trình hợp tác cụ thể. Theo cơ quan phụ trách NIC, mục tiêu là đưa các kết nối trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thành giá trị thực tế chứ không dừng ở diễn đàn và hội thảo. Ở chiều ngược lại, Nhật Bản đang tăng cường đào tạo kỹ sư tại chính các trường đại học và cơ sở giáo dục kỹ thuật của họ để khắc phục tình trạng thiếu nhân lực. Đây là bài học trực tiếp: công nghiệp chip bán dẫn chỉ phát triển được nếu trường đại học kỹ thuật được xem là đối tác chiến lược, không phải nhà cung cấp “đầu vào” chung chung.
Lộ trình dài hạn: từ nhân lực sản xuất – đóng gói tới chuỗi giá trị bán dẫn hoàn chỉnh
Khuyến nghị của Tsuda Kenji là một lộ trình, không phải điểm đến: Việt Nam nên xây dựng phát triển từng bước, lấy sản xuất và đóng gói làm trọng tâm, đồng thời phát triển song song năng lực thiết kế, kiểm thử, vật liệu và thiết bị bán dẫn. Nếu chính sách đào tạo nhân lực bán dẫn đi đúng hướng, các chương trình hợp tác đại học – doanh nghiệp trong khuôn khổ Việt Nam Nhật Bản hợp tác hôm nay có thể trở thành nền tảng cho những trung tâm thiết kế chip, phòng lab kiểm thử, doanh nghiệp thiết bị và vật liệu trong tương lai. Theo Trưởng Đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam, để nâng cao năng lực cạnh tranh trong nền kinh tế dựa trên công nghệ, tri thức và đổi mới sáng tạo phải trở thành động lực mạnh cho tăng năng suất và tạo giá trị. Câu hỏi giờ đây không phải “có đi theo bán dẫn hay không”, mà là Việt Nam có dám kiên trì con đường dài, bắt đầu từ việc đào tạo đúng cho ngành công nghiệp chip bán dẫn hay không.
