Chuỗi thất bại quốc phòng Mỹ: câu chuyện không còn là ngoại lệ
Thất bại quốc phòng Mỹ trong các dự án pháo binh là chuỗi sai lầm kéo dài từ khâu lựa chọn công nghệ, cơ chế đấu thầu quân sự tới quản trị công nghiệp, khiến những khoản đầu tư lớn không chuyển hóa thành năng lực chiến đấu hiệu quả và đẩy Lục quân vào thế phải tìm đến giải pháp vũ khí từ đồng minh thay vì dựa trên nền tảng nội địa của chính mình. Đây không phải vài trục trặc kỹ thuật rời rạc, mà là bức tranh toàn cảnh của một hệ sinh thái đang vận hành lệch mục tiêu: ngân sách tăng, yêu cầu tác chiến ngày càng tham vọng, trong khi dây chuyền sản xuất thực tế hụt hơi trước áp lực cạnh tranh toàn cầu và chiến tranh tiêu hao. Chuỗi thất bại quốc phòng Mỹ vì vậy là lời cảnh báo kinh tế: hệ thống đấu thầu phụ thuộc vào công nghệ chưa kiểm chứng và nhà thầu lớn sẽ tạo ra tổn thất dài hạn cho năng lực răn đe.
Nhà máy đạn pháo 155mm: công nghệ mới, rủi ro cũ
Nhà máy đạn pháo 155mm tại Mesquite được quảng bá như biểu tượng hiện đại hóa công nghiệp đạn pháo Mỹ, nhưng lại trở thành ví dụ điển hình cho việc mê tín công nghệ mới mà bỏ qua kiểm chứng thực tế. Thay vì tiếp tục dùng phương pháp rèn nóng đã chứng minh hiệu quả ở Scranton, General Dynamics chọn dây chuyền xoay ép thép của Repkon – công nghệ thiết kế cho mẫu đạn cũ với loại thép khác, chưa từng được thử nghiệm theo chuẩn 155mm của Lục quân. Do yêu cầu bảo mật, phía quân đội và nhà thầu thậm chí không kiểm tra dây chuyền hoàn chỉnh ở nước ngoài trước khi mua liền ba hệ thống. Kết quả là cánh tay robot bốc cháy, phôi thép nứt vỡ, thân đạn biến dạng thành hình xoắn ốc, buộc Lục quân phải tạm dừng 2 trong 3 dây chuyền, còn mục tiêu tăng sản lượng đạn pháo tiếp tục bị đẩy lùi.
Câu chuyện Mesquite không chỉ là lỗi kỹ thuật, mà là sự thất bại của tư duy “mua công nghệ trước, chuẩn hóa sau”. Bộ Quốc phòng đã dùng cơ chế "hành động hợp đồng chưa hoàn thiện" cho phép triển khai xây dựng và mua sắm thiết bị trước khi chốt xong điều khoản kỹ thuật chi tiết, với hy vọng rút ngắn thời gian đáp ứng nhu cầu đạn pháo tăng nhanh từ năm 2022. Đây là cách đánh cược thời gian bằng rủi ro chất lượng – và thực tế cho thấy bên thua là năng lực sản xuất. Đến tháng 3/2026, tổng sản lượng đạn pháo 155mm chỉ đạt khoảng 36.000–40.000 quả mỗi tháng, dù đã tăng gấp ba so với trước 2022 và vẫn cách xa mục tiêu 100.000 quả mỗi tháng mà Lầu Năm Góc đặt ra. Câu hỏi khó tránh: hệ thống đấu thầu quân sự ưu tiên tốc độ cho nhà thầu hơn là sản lượng đạt chuẩn cho quân đội.
Crusader, ERCA và bài học từ những dự án pháo nội địa bị khai tử
Nếu nhà máy đạn 155mm phơi bày bất cập ở khâu sản xuất, thì chuỗi chương trình pháo nội địa như Crusader hay ERCA lại cho thấy vấn đề ở khâu đặt yêu cầu và thiết kế. Trong hơn hai thập niên, Lục quân Mỹ đã ba lần đặt cược vào các hệ thống pháo tham vọng, để rồi phải hủy bỏ, khiến mẫu M109 Paladin từ thập niên 1960 vẫn giữ vai trò nòng cốt. Crusader nhắm tới pháo 155mm dùng liều phóng lỏng và nạp tự động hoàn toàn, nhưng tổ hợp pháo cùng xe tiếp đạn nặng tới 110 tấn, vượt khả năng vận tải quân sự và đi ngược nhu cầu cơ động. NLOS-C thuộc Hệ thống Chiến đấu Tương lai tiêu tốn hàng chục tỉ USD rồi dừng lại năm 2009, còn ERCA XM1299 với tham vọng bắn xa hơn 100 km bị đình chỉ năm 2024 vì nòng pháo hao mòn quá nhanh sau số lượng phát bắn hạn chế.
Điểm chung ở những thất bại này là vòng xoáy tham vọng kỹ thuật và đổi yêu cầu liên tục, trong khi chuỗi cung ứng và công nghệ vật liệu chưa đủ trưởng thành. Dự án ERCA trên khung Paladin được kỳ vọng là bước nhảy vọt về tầm bắn, nhưng lại bị chính giới hạn vật lý của nòng pháo quay lưng. Đáng chú ý, dù các chương trình bị đình chỉ hoặc hủy bỏ, không có dấu hiệu cho thấy nhà thầu phải chịu mất mát tương xứng với rủi ro mà Lục quân gánh chịu trong năng lực tác chiến. Điều này biến đấu thầu quân sự thành trò chơi lệch: nhà thầu hưởng dòng hợp đồng liên tiếp, còn quân đội kéo dài tình trạng dùng hệ thống cũ. Câu nói quotable ở đây là: "Dù được đầu tư nguồn lực đáng kể, Lục quân đã phải lần lượt hủy bỏ ba chương trình pháo tự hành trọng điểm, khiến M109 Paladin tiếp tục đảm nhiệm vai trò nòng cốt."
K9MH và sự phụ thuộc ngày càng tăng vào công nghệ đồng minh
Trong bối cảnh các chương trình nội địa bế tắc, việc Lục quân chọn pháo tự hành K9MH của Hanwha Aerospace là bước rẽ mang màu sắc kinh tế lẫn chiến lược: chấp nhận dùng giải pháp nước ngoài đã được kiểm chứng thay vì tiếp tục nuôi những dự án "siêu pháo" bất ổn. Quân đội Mỹ đặt hàng 6 nguyên mẫu K9MH bánh lốp, kèm quyền chọn mua thêm 12 tổ hợp, và nếu thử nghiệm thành công có thể mở rộng lên hơn 500 khẩu pháo với giá trị hợp đồng ước tính trên 7 tỉ USD. Khác với cách liên tục thay đổi yêu cầu của Mỹ, Hanwha theo chiến lược phát triển tiệm tiến, cải tiến dần trên nền tảng K9 Thunder đã vào biên chế từ năm 1999. Hơn 1.700 tổ hợp K9 đã xuất xưởng với chi phí ước tính thấp hơn đáng kể so với nhiều hệ thống phương Tây cùng loại, tạo nền tảng kinh nghiệm sản xuất để nhanh chóng hoàn thiện biến thể K9 bánh lốp.
Sự lựa chọn K9MH không chỉ là câu chuyện về một khẩu pháo, mà là tín hiệu Mỹ chấp nhận phụ thuộc nhiều hơn vào công nghệ đồng minh để lấp khoảng trống do thất bại quốc phòng Mỹ gây ra. Trong khi năng lực sản xuất đạn pháo của Nga được ước tính có thể đạt khoảng 3,4 triệu quả trong một năm, giới phân tích cho rằng ngay cả khi toàn khối NATO nâng sản lượng lên 267.000 quả mỗi tháng, tổng cộng cũng chỉ tiệm cận mức của riêng Nga. Trong tương quan đó, việc tiếp cận dây chuyền đã được tối ưu qua xuất khẩu như K9 trở thành lựa chọn thực dụng: mua năng lực đã chạy ổn định thay vì tiếp tục "vẽ" dự án đòi hỏi công nghệ vượt xa nền công nghiệp hiện có. Một câu quotable đáng chú ý là: "Việc lựa chọn Hanwha Aerospace cung cấp tổ hợp K9MH phản ánh bước chuyển thực tế của Lục quân sau chuỗi thất bại kéo dài với Crusader và ERCA."
Khi ngân sách tăng không đồng nghĩa với sức mạnh: kết luận và bài học kinh tế
Điểm đáng ngại nhất trong bức tranh này không phải là một nhà máy đạn pháo 155mm trục trặc hay vài dự án pháo nội địa bị khai tử, mà là hệ thống đang gửi tín hiệu sai cho chính mình: ngân sách quốc phòng phình to, nhưng sản lượng và tính sẵn sàng chiến đấu lại bị ràng buộc bởi đấu thầu và thử nghiệm không gắn với năng lực công nghiệp thực tế. Bài học từ nhà máy Mesquite cho thấy tăng tiền không bảo đảm nâng sản lượng: dây chuyền đắt tiền nằm im, trong khi mục tiêu sản xuất vẫn thiếu hụt. Còn chuỗi Crusader, NLOS-C, ERCA cho thấy tham vọng kỹ thuật không đi kèm lộ trình tiệm tiến sẽ tạo ra vòng lặp thất bại.
Sự phụ thuộc ngày càng tăng vào giải pháp như pháo tự hành K9MH là lựa chọn hợp lý trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài cũng là lời nhắc cho Mỹ rằng không thể mãi dùng sức mạnh tài chính để vá lỗi hệ thống sản xuất nội địa. Một nền công nghiệp quốc phòng lành mạnh cần ba yếu tố: kiểm chứng kỹ thuật trước khi mua, yêu cầu chiến thuật phù hợp với khả năng công nghệ, và cơ chế đấu thầu gắn trách nhiệm nhà thầu với kết quả sản xuất, thay vì chỉ với tiến độ ký hợp đồng. Chuỗi thất bại quốc phòng Mỹ trong pháo binh vì vậy là bài học kinh tế: sức mạnh quân sự không chỉ đo bằng số tiền chi ra, mà bằng khả năng biến tiền thành lực lượng và đạn dược hiện diện đúng lúc, đúng nơi.
