Thất bại của nhà máy đạn pháo 155mm Mesquite và thông điệp cảnh báo
Nhà máy đạn pháo 155mm của General Dynamics Mesquite là cơ sở hiện đại được kỳ vọng mở rộng mạnh mẽ năng lực sản xuất đạn dược cho quân đội Mỹ, nhưng sau hơn hai năm triển khai, dự án này vẫn không cho ra một quả đạn pháo 155mm nào đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, qua đó bộc lộ những vấn đề sâu xa trong công nghiệp quốc phòng và cách quản lý hợp đồng quốc phòng Mỹ. Điểm đáng nói không phải là một dự án chậm tiến độ đơn lẻ, mà là biểu hiện của một hệ thống đang gặp trục trặc: tiền chi lớn, công nghệ được quảng bá là tối tân, nhưng năng lực sản xuất thực tế tụt lại sau nhu cầu chiến trường và sau đối thủ. Khi nhà máy đạn pháo 155mm chủ lực mới không giao nổi sản phẩm chuẩn, câu hỏi đặt ra là: Mỹ đang tái công nghiệp hóa quốc phòng hay chỉ tái sản xuất các sai lầm quản trị?
Căn nguyên kỹ thuật: lựa chọn công nghệ chưa kiểm chứng và bỏ qua thử nghiệm
Thay vì mở rộng công nghệ rèn nóng truyền thống vốn đã được kiểm chứng tại Scranton, General Dynamics chọn bài toán "tăng tốc bằng đường tắt": nhập dây chuyền ép, cán thép tốc độ cao từ Repkon của Thổ Nhĩ Kỳ, một công nghệ thiết kế cho mẫu đạn cũ, dùng mác thép khác và chưa từng được kiểm chứng với chuẩn 155mm của Lục quân Mỹ. Các bên chấp nhận mua đồng loạt ba dây chuyền mà chưa một lần được kiểm tra trực tiếp hệ thống hoàn chỉnh ở nước ngoài – một quyết định cho thấy mức độ đánh cược đáng lo ngại. Khi vận hành, cánh tay robot gắp phôi thép nóng liên tục cháy cáp điều khiển, va vào cửa kính máy CNC và hàng rào an toàn; máy kéo định hình làm nứt vỡ phôi, máy ép khổng lồ phá hỏng thân đạn; nhiệt độ xưởng cao khiến linh kiện điện tử hỏng, đầu đạn biến dạng thành hình xoắn. "Đạn pháo bị xoắn ốc ở nhà máy" không còn là chi tiết kỹ thuật, mà là biểu tượng của một dự án thiết kế trên giấy nhiều hơn trên thực tế.
Áp lực Ukraine, cơ chế UCA và những quyết định quản lý đầy rủi ro
Sự cố tại General Dynamics Mesquite không thể tách khỏi bối cảnh nhu cầu đạn pháo tăng vọt do xung đột ở Ukraine, phơi bày điểm yếu một chuỗi cung ứng quốc phòng vốn phụ thuộc gần như duy nhất vào cơ sở thân đạn 155mm tại Scranton, Pennsylvania. Để chạy theo nhu cầu, Bộ Quốc phòng Mỹ sử dụng cơ chế "hành động hợp đồng chưa hoàn thiện" (UCA), cho phép nhà thầu triển khai xây dựng và mua thiết bị trước khi chốt các điều khoản kỹ thuật chi tiết. Trên danh nghĩa, UCA là công cụ linh hoạt thời chiến. Nhưng tại Mesquite, nó trở thành lá chắn cho một loạt quyết định vội vàng: mua dây chuyền chưa thử nghiệm, xây nhà máy chưa có quy trình ổn định rồi báo cáo công khai rằng mọi thứ "đúng kỳ vọng" trong khi sản xuất liên tục ngưng trệ, công nhân không có đủ sản phẩm đạt chuẩn để xử lý còn thiết bị đắt tiền chạy chập chờn. Một câu có thể trích dẫn trực tiếp là: "Nhằm đáp ứng nhu cầu đạn pháo gia tăng từ năm 2022, Bộ Quốc phòng Mỹ đã sử dụng hình thức 'hành động hợp đồng chưa hoàn thiện' (UCA)".
Khoảng cách sản xuất: tham vọng 100.000 quả/tháng và thực tế 36.000–40.000
Lầu Năm Góc từng đặt mục tiêu đầy tham vọng: đạt sản lượng 100.000 quả đạn pháo 155mm mỗi tháng vào cuối năm 2025. Nhưng tính đến tháng 3/2026, tổng sản lượng thực tế của Mỹ chỉ đạt khoảng 36.000–40.000 quả/tháng, trong đó chỉ khoảng 36.000 bộ liều phóng đi kèm được hoàn thiện. Đây không chỉ là chuyện một nhà máy trục trặc, mà là cả hệ thống không theo kịp chiến lược tiêu hao đạn pháo hiện tại. Trong khi đó, ước tính từ tình báo Estonia cho rằng Nga có thể sản xuất khoảng 3,4 triệu đạn pháo trong năm 2025. Ngay cả khi toàn bộ NATO chạm mục tiêu 267.000 quả/tháng vào năm 2026, tổng sản lượng cả khối mới chỉ tiệm cận tốc độ sản xuất hiện tại của Nga. Khoảng cách này đặt ra câu hỏi không dễ trả lời: một bên có mạng lưới nhà máy pháo binh cũ nhưng hoạt động ổn định, bên kia có dự án hiện đại nhưng đứt gãy – ai đang thực sự có ưu thế trong chiến tranh tiêu hao?
Từ Mesquite đến tương lai công nghiệp quốc phòng Mỹ
Dù General Dynamics Mesquite chưa giao được một quả đạn pháo 155mm đạt chuẩn, nhà thầu này không bị phạt, không phải hoàn trả chi phí theo hợp đồng và thậm chí tiếp tục nhận thêm hợp đồng mới trị giá hàng tỉ USD từ Bộ Quốc phòng. Điều đó cho thấy hợp đồng quốc phòng Mỹ đang ưu tiên duy trì nhà thầu hơn là ràng buộc kết quả. Ngành sản xuất đạn dược buộc phải bù đắp bằng các dự án mới như khu phức hợp pháo binh tại Iowa, cùng các cơ sở tại Camden và Kansas, nhưng nếu mô hình quản lý và kiểm chứng công nghệ không thay đổi, Mesquite có nguy cơ trở thành tiền lệ chứ không phải ngoại lệ. Câu chuyện nhà máy đạn pháo 155mm Mesquite vì thế là lời nhắc rằng hiện đại hóa không chỉ là xây xưởng mới và mua dây chuyền "tối tân". Nó đòi hỏi kỷ luật kỹ thuật, cơ chế hợp đồng gắn trách nhiệm với kết quả, và năng lực quản trị chuỗi cung ứng phù hợp với thời chiến. Nếu những bài học này không được rút ra, công nghiệp quốc phòng Mỹ sẽ tiếp tục mạnh trên giấy nhưng yếu ở dây chuyền sản xuất.
