Biến đổi khí hậu sức khỏe: vì sao lao động ngoài trời đang ở tuyến đầu rủi ro?
Biến đổi khí hậu sức khỏe đối với lao động ngoài trời là tập hợp các nguy cơ bệnh tật, tổn thương thể chất và tinh thần phát sinh từ việc phải làm việc kéo dài dưới nắng nóng, mưa bão, ngập lụt và ô nhiễm môi trường, trong bối cảnh thời tiết ngày càng cực đoan, tần suất và cường độ các hiện tượng thời tiết nguy hiểm đều tăng lên, khiến cơ thể liên tục bị quá tải và khả năng hồi phục của người lao động bị suy giảm rõ rệt.
Nếu phải chỉ ra nhóm đang gánh phần nặng nhất của biến đổi khí hậu, đó chính là lao động ngoài trời: những người bán hàng rong, lái xe ôm, giao hàng, bốc vác, thợ xây, vệ sinh, thu gom phế liệu, làm nông, làm biển… chứ không phải những người làm việc trong văn phòng mát lạnh. Họ làm việc trung bình hơn 55 giờ mỗi tuần, đồng nghĩa với 55 giờ phơi mình trước nắng nóng, mưa lớn, ngập lụt, bão giông. Đằng sau mỗi đơn hàng giao trễ, mỗi chuyến xe ôm trong giờ cao điểm là một thân thể bị hun nóng, một trái tim phải gắng sức, một hệ hô hấp luôn hít bụi và khí ô nhiễm. Không thể nói về thích ứng khí hậu lao động mà bỏ qua tuyến đầu này.
Cơ thể bị bào mòn: những dấu hiệu sức khỏe không thể coi là “chuyện nhỏ”
Thống kê mới về lao động ngoài trời cho thấy một bức tranh sức khỏe đáng báo động: 95,4% người được khảo sát cho biết từng tiếp xúc với nắng nóng, 71% gặp mưa lớn, 38,7% trải qua ngập lụt lớn tại nơi ở hoặc nơi làm việc và 38,7% từng đối mặt với bão, giông có sức gió từ cấp 8 trở lên trong vòng 12 tháng. Đây không còn là những biến cố hiếm gặp mà đã trở thành "nền thời tiết" của đời sống lao động hiện nay.
Sau mỗi ngày làm việc, 68,5% lao động ngoài trời xuất hiện ít nhất một triệu chứng cơ – xương – khớp, 23,7% có vấn đề hô hấp, 13,1% gặp bệnh da, 12,2% có triệu chứng tiêu hóa. Khi nhìn dài hơn trong một năm, các bệnh cơ – xương – khớp, tim mạch, tiêu hóa, hô hấp đều tăng hiện diện trong nhóm này. Đáng lo hơn, hơn 1/3 có biểu hiện lo âu và gần 1/5 chịu áp lực căng thẳng từ nhẹ đến rất nặng, cho thấy sức khỏe tâm thần đang bị bỏ quên. Nắng nóng, mưa bão và bất ổn thu nhập tạo thành một vòng xoáy stress mà mỗi cơn ho, mỗi cơn đau lưng không còn là chuyện nhất thời, mà là dấu hiệu của cơ thể kiệt quệ vì thời tiết cực đoan.
Ai dễ tổn thương nhất? Nhóm phi chính thức đang chịu thiệt kép
Nghiên cứu tại bốn đô thị lớn cho thấy bức tranh rõ ràng về những người dễ tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu sức khỏe: lao động phi chính thức, tự do làm việc ngoài trời trong các nghề bán hàng rong, bán vé số, xe ôm, giao hàng, bốc vác, vận chuyển, xây dựng. Đây là nhóm chiếm tới hơn một nửa tổng số người lao động và gần như không có lưới an sinh đủ dày. Khi thời tiết khắc nghiệt hơn, họ là người đầu tiên bị ảnh hưởng nhưng lại là người cuối cùng được nhắc đến trong chính sách.
Áp lực "nghỉ làm là mất thu nhập" khiến chỉ 19,1% lao động ngoài trời có thể tạm ngừng làm việc trong thời điểm nắng nóng gay gắt và chỉ 1,4% có thể chuyển sang công việc ít chịu ảnh hưởng hơn bởi thời tiết. Trong khi đó, 73,5% có bảo hiểm y tế nhưng chỉ 2,2% tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện. Nghĩa là họ đang phải đối mặt với stress nhiệt độ cao, mưa bão, ngập lụt bằng chính thân thể mình, với rất ít chỗ dựa về tài chính và an sinh. Nếu không sớm nhận diện đây là nhóm dễ bị tổn thương trong chiến lược thích ứng khí hậu lao động, chúng ta sẽ chấp nhận đánh đổi sức khỏe của hàng triệu người để giữ tăng trưởng ngắn hạn.
Thích ứng khí hậu lao động: không thể chỉ trông vào chiếc khẩu trang và bình nước
Lao động ngoài trời không hề thụ động trước rủi ro: 89,4% cho rằng thời tiết 5 năm gần đây đã thay đổi, 86,1% quan tâm hoặc rất quan tâm đến biến đổi khí hậu và họ đã tự áp dụng nhiều biện pháp bảo vệ như đội mũ, khăn che đầu cổ, uống nước, mặc đồ thoáng mát, tranh thủ nghỉ ở chỗ râm mát. Vấn đề nằm ở chỗ, khả năng giảm phơi nhiễm về bản chất vẫn rất hạn chế vì phần lớn thời gian làm việc, họ không thể chủ động né nắng, né mưa, né khói bụi nếu không chấp nhận mất nguồn sống.
Vì vậy, thích ứng khí hậu lao động không thể là câu chuyện khuyên vài mẹo tự chăm sóc, mà phải là sự thay đổi cấu trúc: nhận diện lao động tự do ngoài trời như một nhóm cần ưu tiên trong chiến lược quốc gia về thích ứng biến đổi khí hậu và y tế dự phòng; tích hợp cùng lúc chính sách khí hậu, bảo vệ sức khỏe nghề nghiệp và an sinh xã hội. Điều đó có nghĩa là phải xây dựng hướng dẫn bảo vệ sức khỏe trong điều kiện nắng nóng, mưa bão, ngập lụt; tăng khả năng tiếp cận chăm sóc sức khỏe ban đầu, bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội; bố trí điểm nghỉ tránh nắng, tránh mưa, nước uống miễn phí và sơ cứu tại các khu vực tập trung đông lao động như chợ, bến xe, công trình, điểm tập kết giao hàng.
Từ nghiên cứu đến hành động: đưa bảo vệ sức khỏe lên cùng ưu tiên với tăng trưởng
Các bằng chứng khoa học đã đủ rõ: lao động ngoài trời đang phơi nhiễm ở mức rất cao với các yếu tố thời tiết bất lợi, và sức khỏe của họ đã phải trả giá bằng đau nhức, bệnh mãn tính, lo âu, căng thẳng. Cố gắng giữ nhịp sản xuất, dịch vụ bằng cách để họ làm việc bất chấp nắng nóng, mưa bão chỉ mang lại cảm giác ổn định giả tạo. Thực tế, chúng ta đang rút ngắn tuổi thọ lao động, giảm sức chống chịu cộng đồng và đẩy chi phí y tế tương lai lên cao.
Ưu tiên bảo vệ sức khỏe lao động ngoài trời không trái ngược với mục tiêu phát triển, mà là điều kiện để phát triển bền vững. Việc thí điểm các mô hình trạm y tế thích ứng biến đổi khí hậu, thân thiện với lao động tự do tại tuyến xã, phường; tăng cường truyền thông, tư vấn, phát hiện sớm vấn đề sức khỏe; đồng thời gắn với đào tạo nghề, hỗ trợ chuyển đổi việc làm cho người lớn tuổi, sức khỏe suy giảm hoặc làm nghề có mức phơi nhiễm cao là các bước thiết thực để biến dữ liệu nghiên cứu thành hành động cụ thể. Biến đổi khí hậu đang diễn ra nhanh hơn chu kỳ sửa luật; vì thế, nếu không coi bảo vệ sức khỏe lao động ngoài trời là một ưu tiên chính trị, chúng ta sẽ luôn chạy sau thời tiết và sau bệnh tật.
