Cơ sở dữ liệu nhà khoa học: từ ý tưởng kỹ thuật đến hạ tầng chiến lược
Cơ sở dữ liệu nhà khoa học quốc gia là một hệ thống số hóa tập trung, lưu trữ và cập nhật thông tin chuẩn hóa về chuyên môn, thành tựu và mạng lưới hợp tác của các nhà khoa học, qua đó cho phép kết nối nhanh, minh bạch và có mục tiêu giữa trí thức trong nước, chuyên gia Việt nước ngoài và các nhu cầu phát triển cụ thể của quốc gia.
Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA), nhiệm kỳ 2026–2031, một nhiệm vụ nổi bật được đặt ra là khẩn trương nghiên cứu, xây dựng “Cơ sở dữ liệu quốc gia về chuyên gia, trí thức khoa học và công nghệ – VUSTA Global”. Đây không phải chỉ là một dự án công nghệ thông tin, mà là bước chuyển cách tiếp cận: từ quản lý hội viên sang vận hành một hạ tầng dữ liệu phục vụ huy động chất xám. Đề xuất này cho thấy mục tiêu mới không dừng ở việc tập hợp về tổ chức, mà phải huy động trí tuệ để giải quyết vấn đề cụ thể của đất nước.
Trong bối cảnh Việt Nam không thể tiếp tục đi theo mô hình tăng trưởng dựa trên tài nguyên và lao động giá rẻ, con đường khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia được xác định là lựa chọn bắt buộc. Khi đó, cơ sở dữ liệu nhà khoa học trở thành hạ tầng chiến lược, tương đương với hạ tầng giao thông hay năng lượng: nếu không nhìn nhận ở tầm này, câu chuyện sẽ chỉ dừng ở một danh bạ trực tuyến đẹp mắt nhưng vô dụng.
VUSTA kết nối khoa học: từ “ngôi nhà chung” đến nền tảng trí tuệ quốc gia
Theo các số liệu công bố, hệ thống VUSTA hiện tập hợp hơn 3,7 triệu hội viên, trong đó hơn 2,2 triệu là trí thức khoa học và công nghệ thông qua 93 hội ngành toàn quốc, 34 liên hiệp hội địa phương và hơn 570 tổ chức khoa học và công nghệ. Nhưng chính người trong cuộc cũng thừa nhận giá trị lớn nhất không nằm ở con số hội viên, mà ở khả năng kết nối chuyên gia nhiều lĩnh vực, thế hệ, địa phương thành một nguồn lực trí tuệ tập thể phục vụ phát triển đất nước. Nói cách khác, VUSTA chỉ có ý nghĩa khi là hạ tầng kết nối, chứ không phải chỉ là một “siêu hội nghề nghiệp”.
Hiện nay, VUSTA đóng vai trò cầu nối giữa đội ngũ trí thức với Đảng và Nhà nước, thực hiện các hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội mang tính độc lập, khách quan, cung cấp cơ sở khoa học cho các chương trình, dự án lớn. Trong bối cảnh các vấn đề như AI, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu hay phát triển bền vững đều mang tính liên ngành, vai trò điều phối của VUSTA càng trở nên then chốt. Từ góc độ chiến lược, nhiệm vụ của nhiệm kỳ 2026–2031 là biến nguồn lực trí tuệ này thành năng lực sáng tạo và năng lực tư vấn chính sách thực chất – nghĩa là phải đo được đóng góp, không chỉ thống kê hội viên.
Đến cuối tháng 7/2026, hệ thống VUSTA đã có 34 Liên hiệp Hội tỉnh, thành phố, 92 hội ngành toàn quốc và 575 tổ chức khoa học và công nghệ. Nếu không gắn những con số này với một cơ sở dữ liệu nhà khoa học liên thông và cơ chế đặt bài toán cụ thể, mạng lưới đồ sộ ấy dễ rơi vào tình trạng “đông nhưng loãng”. VUSTA phải chuyển mình từ một cấu trúc tổ chức nặng tính hành chính sang một nền tảng trí tuệ quốc gia, nơi dữ liệu, bài toán và chuyên gia gặp nhau theo thời gian thực.
Mạng lưới trí thức toàn cầu và vai trò của chuyên gia Việt nước ngoài
Đại hội IX không chỉ nói về nội lực mà còn đặt rõ yêu cầu mở rộng mạng lưới chuyên gia quốc tế, kết nối trí thức Việt Nam trên toàn cầu để huy động kinh nghiệm, công nghệ và nguồn lực tri thức phục vụ phát triển. Hệ thống hiện đã và đang mở rộng tập hợp trí thức trẻ, chuyên gia trong doanh nghiệp và người Việt Nam ở nước ngoài. Điều này đánh dấu sự chuyển hướng từ cách nhìn kiều bào như “nguồn lực bổ trợ” sang xem họ là một phần hữu cơ của mạng lưới trí thức toàn cầu.
Một trong những nhiệm vụ quan trọng là từng bước hình thành cơ sở dữ liệu trí thức liên thông, kết nối đội ngũ trí thức trong nước với trí thức kiều bào thông qua nền tảng định danh VUSTA ID, mỗi trí thức có một mã định danh phục vụ liên kết lâu dài. Trong hợp tác quốc tế, mục tiêu là xây dựng mạng lưới VUSTA Global để không chỉ mở rộng hợp tác mà còn đặt ra những bài toán cụ thể để trí thức Việt Nam ở nước ngoài cùng tham gia giải những vấn đề lớn như AI, bán dẫn và các lĩnh vực khoa học, công nghệ khác.
Nếu làm đúng, cơ sở dữ liệu nhà khoa học gắn với mạng lưới VUSTA Global có thể trở thành kênh huy động chất xám hiệu quả nhất: mỗi dự án chiến lược của đất nước sẽ được “ghép cặp” với nhóm chuyên gia phù hợp, không phân biệt họ đang ở Hà Nội, TP.HCM hay một trung tâm nghiên cứu tại châu Âu, Bắc Mỹ. Ngược lại, nếu chỉ dừng ở việc thống kê tên tuổi, hệ thống sẽ biến thành một “sổ vàng” ít người dùng, lãng phí cơ hội kết nối thế hệ trí thức trẻ với các nhà khoa học giàu kinh nghiệm trong và ngoài nước.
Khoa học cơ bản: nền móng bị bỏ qua hay trụ cột chiến lược?
Một điểm đáng chú ý trong các thảo luận trước và trong Đại hội IX là nhấn mạnh lại vị trí của khoa học cơ bản. Các ngành toán học, vật lý, hóa học, khoa học sự sống, khoa học trái đất được nhìn nhận không phải là “nghiên cứu lý thuyết đứng sau công nghệ”, mà là nền móng tạo ra năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo trong dài hạn. Đặt khoa học cơ bản vào vị trí chiến lược nghĩa là mọi cơ sở dữ liệu nhà khoa học, mọi chương trình huy động chất xám phải có chỗ đứng xứng đáng cho các ngành nền tảng, thay vì chỉ ưu ái lĩnh vực “thời thượng” như AI hay startup.
Đề xuất xây dựng một “Chương trình quốc gia về khoa học nền tảng phục vụ phát triển công nghệ chiến lược” chính là thử thách cho VUSTA: liệu liên hiệp này có đủ sức biến kiến nghị thành chương trình thực thi, với cơ chế đặt hàng nghiên cứu dài hạn, gắn khoa học cơ bản với các ngành công nghệ mũi nhọn. Một hình ảnh so sánh được đưa ra: “Biến VUSTA thành nền tảng kết nối trí tuệ quốc gia, trong đó khoa học nền tảng là gốc, khoa học công nghệ là thân, đổi mới sáng tạo là cành và sản phẩm phục vụ phát triển đất nước là quả”. Nếu quên phần “gốc”, cơ sở dữ liệu nhà khoa học sẽ thiếu chiều sâu, khó tạo ra đột phá công nghệ.
Vấn đề ở đây không chỉ là phân bổ nguồn lực, mà còn là cách đánh giá đóng góp. Khi cơ sở dữ liệu nhà khoa học gắn với các chỉ số về giải pháp thực tiễn, dễ dẫn đến thiên lệch về ứng dụng ngắn hạn. Nhiệm vụ của VUSTA và các cơ quan liên quan là thiết kế hệ tiêu chí đủ tinh tế để vừa ghi nhận các bài toán thực tế, vừa bảo vệ không gian cho nghiên cứu nền tảng – nơi thành quả thường đến chậm nhưng có sức sống lâu bền cho năng lực công nghệ quốc gia.
Từ dữ liệu đến tác động: làm thế nào để không biến thành “điểm danh số hóa”?
Một nguy cơ rất thực tế là cơ sở dữ liệu nhà khoa học quốc gia trở thành một dạng “điểm danh số hóa”: có tên, có mã, có hồ sơ, nhưng ít liên quan tới các bài toán phát triển. Điều này càng đáng lo khi nhiệm vụ trọng tâm của nhiệm kỳ 2026–2031 được xác định là khơi dậy khát vọng cống hiến, tinh thần đổi mới sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ; đồng thời đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương thức hoạt động để đưa Nghị quyết Đại hội IX và Chương trình hành động vào thực tiễn. Khát vọng ấy phải được gắn bằng cơ chế cụ thể, không thể chỉ trông chờ ở khẩu hiệu.
Để tác động tới đời sống, VUSTA được yêu cầu tăng liên kết với các bộ, ngành và chính quyền địa phương để tham gia, đảm nhận các dịch vụ công như đào tạo nghề, phổ biến kiến thức kỹ thuật, chuyển giao công nghệ sinh học, nông nghiệp công nghệ cao và bảo vệ môi trường. Trong công tác phổ biến kiến thức, liên hiệp định hướng mô hình “bình dân học vụ số”, sử dụng podcast, video ngắn và công cụ AI để đưa tri thức khoa học, công nghệ đến gần hơn với người dân, nâng cao dân trí. Đây chính là nơi cơ sở dữ liệu nhà khoa học phải “xuống đất”: chuyên gia không chỉ nằm trong danh sách, mà xuất hiện trong lớp học nghề, trong video hướng dẫn nông dân, trong nhóm tư vấn chính sách địa phương.
Điều kiện chính trị – thể chế cũng đang thuận lợi hơn với các nghị quyết về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và về phát huy vai trò đội ngũ trí thức trong giai đoạn mới. Câu hỏi còn lại không phải là “có làm hay không”, mà là “làm đến mức nào” để cơ sở dữ liệu nhà khoa học, mạng lưới trí thức toàn cầu và vai trò cầu nối của VUSTA thật sự tạo ra khác biệt đo được cho người dân. Nếu không đủ dũng cảm trao quyền, tôn trọng tính độc lập, khách quan và tự do sáng tạo trong nghiên cứu, mọi lời kêu gọi huy động chất xám sẽ chỉ dừng ở lời mời mang tính nghi thức.
