Thông tư mới: Định nghĩa lại cách phụ huynh đồng hành với nhà trường
Thông tư mới về Ban đại diện cha mẹ học sinh là dự thảo quy định thống nhất việc phối hợp giữa gia đình và cơ sở giáo dục, đồng thời làm rõ vai trò cầu nối, giới hạn quyền hạn và nguyên tắc hỗ trợ tự nguyện nhằm chấm dứt tình trạng lạm thu, ép buộc phụ huynh đóng góp trá hình.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đang công khai lấy ý kiến dự thảo Thông tư thay thế Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh ban hành từ năm 2011. Không phải ngẫu nhiên mà một văn bản đã tồn tại 15 năm bị đặt lên bàn chỉnh sửa. Áp lực minh bạch, quyền trẻ em, quyền dữ liệu cá nhân và sự hiện diện sâu của công nghệ số trong lớp học khiến những “thói quen quản lý cũ” trở nên lỗi thời. Nếu không thay đổi, Ban đại diện cha mẹ rất dễ biến thành công cụ thu các khoản không tên, gây bức xúc cho phụ huynh và làm méo mó mối quan hệ nhà trường – gia đình. Dự thảo lần này vì thế mang tính “chấn chỉnh” hơn là chỉnh sửa kỹ thuật.
Ban đại diện cha mẹ: cầu nối chứ không phải người đồng quản lý nhà trường
Dự thảo nhấn mạnh Ban đại diện cha mẹ là “cầu nối” giữa gia đình và cơ sở giáo dục, tập trung vào tư vấn tâm lý, hướng nghiệp, phòng chống bạo lực học đường, giáo dục kỹ năng sống và hỗ trợ học sinh dùng môi trường số an toàn. Nói thẳng, Ban đại diện được sinh ra để chăm lo cho học sinh, không phải để “đồng cai quản” nhà trường.
Quy định mới đặt một hàng rào rất rõ: Ban đại diện không được thực hiện chức năng quản trị, quản lý hay điều hành hoạt động chuyên môn; không làm thay hoặc can thiệp vào nhiệm vụ, quyền hạn của cơ sở giáo dục và các cơ quan, tổ chức, cá nhân theo pháp luật. Đây là bước lùi cần thiết khỏi tình trạng một số nhóm phụ huynh “ra quyết định thay” giáo viên. Đồng thời, dự thảo liệt kê cụ thể các việc Ban đại diện không được làm, trong đó có việc can thiệp vào bộ máy, chương trình, nội dung, phương pháp giáo dục hay kiểm tra, đánh giá người học. Quan trọng hơn, nó khẳng định: nhà trường cần tiếng nói phụ huynh, nhưng giáo viên phải được tôn trọng về chuyên môn.
Hỗ trợ tự nguyện: không còn chỗ cho tâm lý “cả lớp đều phải đóng”
Điểm then chốt nhất, và cũng nhạy cảm nhất, là khái niệm “hỗ trợ tự nguyện”. Dự thảo yêu cầu mọi khoản hỗ trợ phải hoàn toàn tự nguyện, công khai, minh bạch, không làm phát sinh nghĩa vụ đóng góp bắt buộc dưới bất kỳ hình thức nào. Nói cách khác, mọi nỗ lực “đổi tên” khoản thu bắt buộc thành “tự nguyện” đều trái tinh thần Thông tư.
Giáo viên – những người trực tiếp chứng kiến áp lực đóng góp – đã chỉ ra một thực tế: tự nguyện không nằm ở câu chữ trên giấy vận động, mà ở tâm lý phụ huynh. Khi khoản tiền được nêu trong cuộc họp lớp và tạo cảm giác “cả lớp đều đóng”, nhiều người rất khó nói lời từ chối. Dự thảo vì thế không chỉ cấm biến hỗ trợ tự nguyện thành nghĩa vụ, mà còn đặt nguyên tắc: các khoản này không thể thay thế trách nhiệm của Nhà nước và cơ sở giáo dục trong bảo đảm điều kiện thực hiện hoạt động giáo dục. Đây là cú cắt rõ với thói quen “đẩy” mọi chi phí cho phụ huynh.
Khoản nào được vận động, khoản nào tuyệt đối không?
Dự thảo không dừng ở khẩu hiệu tự nguyện, mà còn dựng lên một “vùng cấm chi” rất cụ thể cho khoản hỗ trợ tự nguyện. Khoản này không được dùng cho các nhiệm vụ chi thuộc trách nhiệm ngân sách nhà nước hoặc của cơ sở giáo dục; không dùng để đầu tư xây dựng, mua sắm, sửa chữa, nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị; không chi cho hoạt động quản trị, quản lý, điều hành hoặc chuyên môn của nhà trường; và không chi cho bất kỳ nội dung trái pháp luật nào. Nghĩa là những khoản mà lâu nay nhiều Ban đại diện âm thầm gánh thay nhà trường nay bị chặn lại.
Ban đại diện chỉ được tiếp nhận, quản lý, sử dụng khoản hỗ trợ tự nguyện nếu tuân thủ Điều lệ và pháp luật, đồng thời phải công khai trước toàn thể cha mẹ học sinh và lưu giữ đầy đủ chứng từ liên quan. Về lý thuyết, chuỗi quy định này nếu được thực thi nghiêm túc sẽ làm giảm đáng kể các khoản thu mập mờ. Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất vẫn là cách tổ chức vận động: không có hướng dẫn chi tiết, dễ xuất hiện những màn “vận động miệng” hoặc gây sức ép tinh vi ngay trong nhóm lớp. Đây chính là điểm mà nhiều giáo viên đề nghị phải cụ thể hơn để bảo đảm quyền lợi phụ huynh và học sinh.
Quyền lợi phụ huynh: được biết, được hỏi, được từ chối
Một trong những chuyển biến tích cực nhất của dự thảo là cách nhìn mới về quyền lợi phụ huynh. Phụ huynh có quyền góp ý, phản ánh, giám sát và đối thoại, nhưng không thể nhân danh tập thể cha mẹ để can thiệp vào quản trị, dạy học, kiểm tra, đánh giá hay công việc chuyên môn. Điều này đặt phụ huynh vào đúng vị trí: đối tác giám sát và đồng hành, không phải “người cầm lái” thay nhà trường.
Dự thảo còn dành riêng một điều về đối thoại, tiếp nhận và xử lý phản ánh, yêu cầu các cơ sở giáo dục thiết lập cơ chế để cha mẹ học sinh được gửi ý kiến, được giải thích một cách khách quan, công khai, minh bạch và kịp thời. Nói rõ ra, phụ huynh có quyền được biết, được hỏi, được góp ý – và quan trọng không kém, được từ chối những khoản hỗ trợ mà họ không muốn hoặc không thể tham gia. Khi Ban đại diện cha mẹ học sinh thực sự trở thành cầu nối đúng nghĩa, thay vì “cánh tay nối dài” cho các khoản thu, môi trường giáo dục sẽ bớt đi rất nhiều căng thẳng đầu năm học và trả lại trọng tâm cho điều đáng lẽ phải đứng đầu: quyền học tập bình đẳng của mọi học sinh.
