Tiềm năng không tự biến thành kinh tế di sản
Kinh tế di sản là cách biến giá trị văn hóa, lịch sử và thiên nhiên thành sinh kế địa phương thông qua bảo tồn, trải nghiệm du lịch và chuỗi dịch vụ gắn với cộng đồng. Tuyên Quang có kho tàng di sản độc bản cùng cảnh quan nổi bật, nhưng sức hút ấy chưa chuyển hóa tương xứng thành động lực phát triển bền vững. Năm 2025, tỉnh đón hơn 3,92 triệu lượt khách, tổng thu đạt 10.633 tỷ đồng; trong 9 tháng năm 2026, lượng khách vượt 3,24 triệu, trong đó có 567.443 lượt khách quốc tế, tổng thu ước gần 9.000 tỷ đồng. Dẫu vậy, khách nội địa lưu trú bình quân 1,8 ngày, khách quốc tế 2,5 ngày; chi tiêu vẫn tập trung vào dịch vụ cơ bản. Những con số lớn về lượt khách vì thế chưa chứng minh dòng tiền đã lan tỏa sâu đến người dân.
Nút thắt không nằm ở việc thiếu tài nguyên mà ở khả năng giữ chân khách và kết nối chuyến đi với sản phẩm địa phương. Tại Khu di tích Quốc gia đặc biệt Tân Trào, hơn 2 triệu lượt khách đến trong giai đoạn 2021–2025, nhưng phần lớn khách dịp cao điểm chỉ ở 4–6 giờ vì thiếu dịch vụ đủ sức níu chân. Đây là lời cảnh báo cho du lịch di sản: lượng khách chỉ là đầu vào; thời gian lưu trú, mức chi tiêu và phần giá trị ở lại cộng đồng mới là thước đo đáng tin.
Lưu trú và hạ tầng đang giới hạn trải nghiệm
Năng lực lưu trú của Tuyên Quang tăng về số lượng nhưng chưa đồng đều về chất lượng. Toàn tỉnh có 1.500 cơ sở với 41.666 buồng, song khách sạn tiêu chuẩn chỉ chiếm 11%, phần lớn còn lại là homestay và nhà nghỉ nhỏ; vì thế, dịch vụ chất lượng cao thiếu hụt vào mùa cao điểm. Tại Cao nguyên đá Đồng Văn, nhiều đoạn đường chỉ rộng 5,5–7,5 m, lại thiếu bãi đỗ xe, khiến lưu lượng xe cá nhân tăng đột biến có thể gây ùn tắc. Ở Du Già, nơi năm 2025 đón hơn 91.000 lượt khách, khảo sát cũng ghi nhận nguy cơ mất an toàn và thiếu hạ tầng vận hành. Hạ tầng điểm đến yếu không chỉ làm chuyến đi bất tiện; nó còn đặt cảnh quan và an toàn của du khách vào thế rủi ro.
Ảnh hưởng hiện rõ với người dân và doanh nghiệp nhỏ: khách đông nhưng chuyến đi ngắn, dịch vụ bổ trợ chưa đủ sức giữ chi tiêu tại chỗ. Tại Lũng Cú, hơn 452.000 lượt khách đến trong 9 tháng năm 2026, doanh thu vượt 233,5 tỷ đồng, nhưng 42,4% hộ vẫn thuộc diện nghèo và cận nghèo, thu nhập bình quân đầu người là 28 triệu đồng mỗi năm. Khoảng cách ấy cho thấy doanh thu điểm đến không tự động trở thành thu nhập ổn định cho cộng đồng. Cần cải thiện kết nối, chỗ đỗ xe và dịch vụ qua đêm, đồng thời tạo cơ hội để sản vật, ẩm thực và trải nghiệm bản địa tham gia sâu hơn vào hành trình.
Quản lý điểm đến phải đi cùng bảo tồn bản sắc
Khi thương hiệu điểm đến nổi lên, quản lý du lịch không thể chỉ chạy theo nhu cầu trước mắt. Lô Lô Chải được quốc tế ghi nhận, kéo thêm sự chú ý và cơ hội tiếp cận thị trường, nhưng lượng khách cao cũng phơi bày khoảng trống trong kiểm soát dịch vụ và xây dựng. Qua kiểm tra 86 cơ sở, lực lượng chức năng yêu cầu dừng 6 cơ sở không đủ điều kiện và đình chỉ 5 công trình vi phạm; một công trình thi công sai phép bị xử phạt hơn 110 triệu đồng. Trong số 20 hộ được cấp phép xây dựng ở Lũng Cú năm 2026, chỉ 3 hộ làm nhà trình tường, lợp ngói âm dương. Việc tạm dừng thi công từ ngày 22/10/2026 đến 28/2/2027, kể cả công trình đã cấp phép, cho thấy bảo vệ diện mạo di sản đã trở thành yêu cầu cấp bách.
Quản lý hiệu quả cần bắt đầu từ quy hoạch sức tải, tiêu chuẩn xây dựng và phối hợp giữa các địa phương, ngành, đơn vị kinh doanh. Chính tỉnh cũng nhìn nhận thương hiệu du lịch còn phân tán, sản phẩm trùng lặp, liên kết không gian và thị trường chưa chặt chẽ. Nếu chỉ quảng bá mà thiếu quy tắc rõ ràng, điểm đến có thể đón đông hơn nhưng mất dần những nét làm nên sức hút. Phát triển kinh tế và bảo tồn không phải hai mục tiêu đối nghịch: quy hoạch tốt giúp hoạt động du lịch tạo thu nhập mà không làm phai mờ cảnh quan, kiến trúc và nếp sống địa phương.
Quảng Trị gợi mở cách nối di sản với bản sắc địa phương
Trường hợp Quảng Trị cho thấy một di sản có thể trở thành điểm đến khi được xây dựng thành trải nghiệm có bản sắc. Hang Sơn Đoòng, nằm trong vùng lõi Vườn Quốc gia Phong Nha–Kẻ Bàng, được Hồ Khanh phát hiện cửa hang năm 1990; đoàn thám hiểm Anh–Việt khảo sát, đo vẽ năm 2009. Năm 2013, tour thám hiểm được cho phép khai thác, rồi chính thức vận hành năm 2014. Hang dài gần 9 km, thể tích khoảng 38,5 triệu m³; đến nay, tour đã phục vụ 9.552 lượt khách. Hiệu ứng này tạo việc làm trực tiếp cho 125 lao động địa phương, cùng hàng trăm việc làm gián tiếp trong chuỗi cung ứng. Bài học không phải là mọi nơi cần một Sơn Đoòng, mà là cần sản phẩm đủ đặc sắc để kết nối tài nguyên với sinh kế.
Di sản lịch sử cũng có thể bổ sung chiều sâu cho hành trình. Bến phà II Long Đại gắn với sự hy sinh của 16 thanh niên xung phong trong trận đánh phá tháng 9/1972, mang ý nghĩa giáo dục truyền thống cách mạng. Kết hợp các điểm lịch sử với tuyến tâm linh, về nguồn, sinh thái và khám phá mạo hiểm giúp địa phương kể câu chuyện rộng hơn một điểm tham quan riêng lẻ. Tuyên Quang cần đi theo hướng tương tự: cải thiện dịch vụ và kết nối tour, nhưng lấy bản sắc làm lõi. Đó mới là con đường để du lịch di sản giữ khách lâu hơn, đưa dòng tiền đến cộng đồng và bảo toàn chính tài nguyên tạo nên sức hút.
